Döküm ve Sıcak İşlem Makinelerinin Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Kapsam: hangi makineler bu ailede?

Bu aile, metalin sıvı ya da kızgın halde işlendiği hattın makinelerini toplar. Ortak paydaları ikidir: birincisi, hepsinde mekanik tehlikenin yanına ısıl tehlike eklenir — sıvı metal sıçraması, kızgın yüzey, yanma ve (yakıtlı fırında) gaz patlaması; ikincisi, hiçbirinin İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III tablolarında adıyla anılan bir satırı yoktur, bu yüzden kontrolün dayanağı bir tablo satırı değil, yönetmeliğin boşluk maddesidir.

Yasal dayanak ve standartlar

Tablolarda satırı olmayan makine nasıl raporlanır?

Yönetmeliğin yürürlükteki konsolide metninde "pota", "külçe", "hadde" ve "tav ocağı" ifadeleri hiç geçmez — bu bir yorum değil, metinden doğrulanabilen bir olgudur. Ama bundan "kapsam dışı" sonucu çıkmaz: EK-III md. 2.4.1, tezgah tablosunu "bir kısım tezgahların periyodik kontrol kriterleri ve kontrol süreleri Tablo-4'te belirtilmiştir" diye tanımlar. Tablolar örnekleyicidir; tabloda satırı olmayan tezgah da periyodik kontrole tabidir, yalnız kriteri tablodan değil md. 1.4 zincirinden gelir.

Zincir üç basamaklıdır: önce imalatçının öngördüğü kontrol aralığı ve kriterler (kullanma-bakım kılavuzu, teknik dosya); imalatçı belirlememişse işyerinin risk değerlendirmesi sonuçları. Hangi basamağın kullanıldığı ve seçilen metot, md. 1.7.1.1 gereği raporun muayene metodu alanına açıkça yazılır — "TS EN xxx'e göre" diye dayanaksız bir standart atfı yazmak, rapora sahte dayanak koymaktır ve denetimde raporu düzenleyen kişiyi zor durumda bırakır. Bu ailede standart atfı yazılabilen tek makine tav ocağıdır.

Aynı dürüstlük kusur diline de uygulanır: md. 1.9.1, Bakanlıkça kriter dokümanı yayımlanmamış ya da kusur belirlemesi yapılmamış iş ekipmanları için hafif ve ağır kusur uygulamasının yapılmayacağını söyler. Bu beş makine için yayımlanmış bir kriter dokümanı yoktur; bulgular derecelendirilmeden, açık tespit cümleleriyle yazılır ve sonuç kanaatinde gerekçelendirilir.

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

EK-III md. 2.4.1 tezgahlar için yetkili unvanları tek tek sayar: makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine tekniker veya yüksek teknikerleri. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur; md. 1.7.9 gereği raporda kişinin adı soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası bulunur ve yetkili kişinin imzasının bulunmadığı raporlar geçersizdir. Bu beş makine İEKY Ek Madde 2 listesinde yer almaz — ekipman muayene kuruluşu şartı aranmaz, yetkili kişi raporu kendi adına düzenleyebilir.

Periyot: md. 1.4 uyarınca sıklığı imalatçının öngördüğü aralık, imalatçı belirlememişse risk değerlendirmesi belirler. Yerleşik saha pratiği yıllık kontroldür — Tablo-4'ün kendi satırlarının tümünde azami süre "standartlarda süre belirtilmemişse 1 Yıl" olarak kurulmuştur ve bu ailede daha uzun bir aralık seçmenin savunulabilir bir dayanağı yoktur; ağır çalışma koşullarında (üç vardiyalı döküm hattı, sıcak hadde) risk değerlendirmesi daha sık kontrol isteyebilir. Yıllık kontrol, md. 1.3'ün ayrı yükümlülüğünü kaldırmaz: ekipman her çalışmaya başlamadan önce operatörünce kontrol edilir; çatlak, gevşemiş bağlantı, deformasyon, aşınma ve korozyon yönünden günlük gözle muayeneden geçirilir — refrakteri dökülen bir potayı yıllık kontrole kadar bekletmek seçenek değildir.

1) Döküm potası

Pota, sıvı metali fırından kalıba taşıyan çelik gövde + refrakter astar bütünüdür; elle taşınan çatallı potadan vinçle taşınan devirmeli transfer potasına kadar uzanır. Raporun üç kritik ekseni vardır. Birincisi refrakter astar: kalan astar kalınlığı ölçülür ve imalatçının belirlediği asgari değerle karşılaştırılır; astar çatlağı ya da sızıntı izi, sıvı metal kaçağı riskinin ta kendisidir. İkincisi taşıma güvenliği: askı kulakları, mesnet pimleri ve emniyet mandalları gözle ve gerekirse yüzey kontrolüyle incelenir; kaldırma bağlantıları boş potada statik yük denemesinden geçirilir — elle ya da kaldırma ekipmanıyla taşınan yükte EK-III md. 2.2.1.1'in statik test katsayısı (1,5) uygulanır ve deneme sonrası kalıcı deformasyon aranır. Üçüncüsü devirme mekanizması: redüktörlü, volanlı ya da hidrolik devirme yüksüz denenir ve devirme kilidinin yüklü konumda tuttuğu, kendiliğinden dönmenin olmadığı doğrulanır; hidrolik devirmede kaçak ve hortum patlama emniyeti kontrol edilir.

• Kapasite ve tanıtım etiketi okunaklı, kalıcı ve yerinde
• Refrakter astar bütünlüğü uygun, kalan kalınlık imalatçı sınırı içinde
• Askı kulakları, mesnet pimleri ve emniyet mandalları sağlam
• Devirme kilidi yüklü konumda tutuyor, kendiliğinden dönme yok
• Ön ısıtma / kurutma uygulanıyor; döküm yolu üzerinde su, nem ve yanıcı malzeme yok
• Sıçrama koruma perdesi, tahliye yolu ve ısıl kişisel koruyucu donanım uygun

2) Külçe kalıp ve döküm makinası

Zincirli külçe döküm hattı, döner tablalı döküm makinası ya da sabit kalıp sırası — hepsinde sıvı metal, sıralı kalıplara dökülür ve soğutularak külçeye dönüştürülür. Bu makinenin ayırt edici riski mekanik değil fizikseldir: nem. Nemli kalıba dökülen sıvı metal, suyu bir anda buhara çevirir; hacmi yüzlerce kat artan buhar, metali çevreye sıçratan bir buhar patlaması üretir. Bu yüzden kalıp kurutma / ön ısıtma uygulaması raporda kendi maddesiyle sorulur; su soğutma devresinin kaçaksız olduğu, basınç ve debinin izlendiği, soğutma kesintisinde alarm verilip dökümün durdurulduğu ayrı ayrı denenir. Mekanik taraf da boş değildir: konveyör zincirinin uzaması ve aşınması, dişli ve tahrik grubu, dönen aksam koruyucuları, ezilme-makaslama noktalarındaki emniyet mesafeleri ve hat boyunca erişilebilir acil durdurma butonları kontrol edilir. İşlevsel test yüksüz ve soğuk halde yapılır; acil durdurma ve soğutma kesintisi alarmı denemeleri rapora sonuçlarıyla yazılır.

3) Boru imal makinası

Boyuna kaynaklı (ERW), spiral kaynaklı ya da dikişsiz boru hattı; form silindirleri, kaynak ünitesi ve kesme ünitesinden oluşan uzun bir dizidir. Kontrolün ilk sorusu form silindirleri arasındaki kapılma (nip) noktalarıdır: bant ile silindirin buluştuğu her nokta bir çekme-kapma tehlikesidir ve korunmuş olmalıdır. Sabit ve hareketli koruyucuların yerinde ve kilitlerinin (interlock) işlevsel olduğu denenir; koruyucu açıldığında hattın durduğu görülür ve durma süresi ölçülür — ölçülen süre, operatörün erişim mesafesiyle birlikte değerlendirilir. Silindir, mil ve yataklardaki aşınma, boşluk ve titreşim; kaplin ve şaft koruyucuları; soğutma-yağlama devresindeki kaçaklar ve hidrolik/pnömatik hatların basınç düşümündeki davranışı sırayla incelenir. Kaynak ünitesinde (HF indüksiyon, TIG, SAW) ekranlama ve topraklama; kesme ünitesinde bıçak/testere koruması ve talaş sıçrama perdesi bu hatta özgü maddelerdir. Acil durdurma butonu ya da halatı hat boyunca erişilebilir olmalıdır.

4) Hadde (sıcak / soğuk)

Hadde, metali döner silindirler arasında inceltir — kapılma noktası makinenin işlevinin kendisidir ve hiçbir koruyucu bunu ortadan kaldıramaz; kontrol bu yüzden erişimi engellemeye ve durdurmaya odaklanır. Silindirler arası kapılma noktalarına erişimin kafes, bariyer ve sabit koruyucularla engellendiği görülür. Acil durdurma halatı hat boyunca sürekli olmalı ve her noktadan çekildiğinde tepki vermelidir — deneme noktasal yapılır, ölçülen durma süresi rapora yazılır; acil durdurma sonrası istem dışı yeniden başlatmanın engellendiği ayrıca denenir. Silindir yüzeyindeki çatlak ve aşınma (kırılan silindir parçası fırlama tehlikesidir), yatak-mil-kaplin boşlukları, titreşim ve ısınma, ana tahrik freni ve kumanda kabininin görüş yeterliliği kontrol edilir. Sıcak haddede ısıl radyasyon perdesi, tufal toplama ve aspirasyon; soğuk haddede emülsiyon devresinin kaçak ve filtre durumu eklenir. Denemeler soğuk halde ve yüksüz yapılır.

5) Tav ocağı (endüstriyel ısıl işlem fırını)

Tav ocağı bu ailenin standart atfı yazılabilen tek makinesidir: endüstriyel ısıl işlem donanımının güvenliği TS EN 746 serisinde tanımlıdır ve yakıtlı fırınlarda gaz emniyet zinciri TS EN 746-2 çerçevesinde denenir. Zincirin halkaları sırayla test edilir: ateşleme öncesi süpürme (purge) uygulanıyor mu ve süresi fırın hacmine yetiyor mu — süre ölçülür; alev denetim (flame failure) tertibatı alev söndüğünde gazı kesiyor mu — kapama süresi ölçülür; emniyet kapama vanaları çift mi ve sızdırmazlık kontrolünden geçiyor mu; gaz asgari/azami basınç anahtarları ayarlı ve işlevsel mi. Bunların yanında gaz kaçak dedektörü ve otomatik kesme, patlama tahliye kapağı, baca çekişi ve ortam CO ölçümü raporun ölçüm kalemleridir. Elektrikli (direnç, indüksiyon) fırında zincirin karşılığı aşırı sıcaklık sınırlayıcıdır: kontrol devresinden bağımsız kanaldan devreye girdiği denenir, sıcaklık ölçüm ve kayıt sisteminin kalibrasyonu görülür. Refrakter ve yalıtımdaki çökme-çatlak, kapı/kapak mekanizması ve karşı ağırlık kilitleri, acil gaz kesme butonu ve gaz projesi ile bakım-deneme kayıtları kontrolü tamamlar.

Test ve ölçüm protokolü: neler ölçülür, neler kayda geçer?

Bu ailede "uygun/uygun değil" işaretlerinin arkasında duran sayılar şunlardır ve her biri raporun test alanlarına yazılır:

• Pota: kalan refrakter astar kalınlığı (mm), kaldırma bağlantısı test yükü (kg) ve deneme sonrası kalıcı deformasyon bulgusu
• Külçe döküm hattı: soğutma suyu basıncı ve debisi; soğutma kesintisi alarmı ve acil durdurma denemelerinin sonucu
• Boru imal hattı: koruyucu açıldığında ölçülen durma süresi (ms); interlock denemesi sonucu
• Hadde: acil durdurma halatının noktasal denemesinde ölçülen durma süresi (s); yatak boşluğu ve titreşim değerlendirmesi
• Tav ocağı: süpürme (purge) süresi (s), alev sönmesinde kapama süresi (s), emniyet kapama vanası sızdırmazlık sonucu, ortam CO ölçümü (ppm)

Ölçümlerde kullanılan aletlerin (kalınlık ölçer, kronometre/süre ölçümü, gaz dedektörü, CO ölçer) adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgisi rapora yazılır — okunan değerin savunulabilirliği, ölçen aletin izlenebilirliğinden geçer. Test yükleri ve deneme koşulları da kayda girer: hangi denemenin soğuk halde, hangi yükle ve hangi tarihte yapıldığı raporda görünmelidir.

Sahada sık karşılaşılan kusurlar

• Refrakteri sınırın altına inmiş pota hala seferde: astar ölçülmediği için incelme fark edilmez; sıvı metal kaçağı, döküm sahasının telafisi olmayan kazasıdır.
• Devirme kilidi çalışmıyor ya da hiç yok: yüklü potanın kendiliğinden dönmesi, dökümün kontrolsüz boşalması demektir — kilidin tutuşu her kontrolde denenir.
• Kalıp kurutma atlanıyor: vardiya baskısıyla nemli kalıba döküm, buhar patlamasının en kısa yoludur; kurutma/ön ısıtma uygulaması kayıtla birlikte istenir.
• Soğutma kesintisi alarmı iptal edilmiş: arızalı sensör "geçici olarak" köprülenir ve öyle kalır — kesintide döküm durmaz, kalıplar aşırı ısınır.
• Hadde acil durdurma halatı gevşek ya da kesintili: halat her noktadan tepki vermelidir; gerginliği kaçmış halat, en gerekli anda ölü bir tel parçasıdır.
• Nip noktalarına "üretimi yavaşlatıyor" diye koruyucusuz erişim: sökülen kafes ve bariyerler bu ailenin en sık uygunsuzluğudur.
• Tav ocağında purge süresi kısaltılmış: hızlı devreye alma için süpürme süresinin azaltılması, fırın hacminde yanmamış gaz bırakır — ölçülen süre fırın hacmiyle birlikte değerlendirilir.
• Tek emniyet kapama vanasıyla çalışan brülör hattı: vananın çift olması ve sızdırmazlık kontrolünün yapılıyor olması gaz zincirinin temelidir.
• Bakım ve deneme kayıtları yok: astar yenileme, silindir değişimi, gaz zinciri denemesi kayda geçmemişse önceki kontrolün bulgularının giderilip giderilmediği izlenemez.

Rapor düzeni: her makineye kendi raporu

Beş makine aynı hatta yan yana çalışsa da her biri kendi raporuyla belgelenir: kimlik bilgileri, uygulanan denemeler, ölçülen değerler ve sonuç kanaati makine bazında yazılır. Muayene metodu alanına dayanak açıkça girilir — dört makinede "imalatçı verileri / risk değerlendirmesi (İEKY EK-III md. 1.4)", tav ocağında TS EN 746 serisi; imalatçı kendi kılavuzunda ekipmana özgü bir standart göstermişse o da md. 1.7.1.1 gereği metot alanına yazılır. Aynı tesiste pres, testere ve talaşlı imalat tezgahları da varsa onların kontrol çerçevesi için pres tezgahları, metal testere tezgahları ve talaşlı imalat tezgahları rehberlerine bakın; EK-III'te ayrı satırı olmayan atölye makinelerinin md. 1.4 rejimi atölye tezgahları rehberinde ayrıca anlatılmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular