Ana Sayfa › Rehber › Havalandırma Tesisatı Kontrolü

Havalandırma ve Klima Tesisatı Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Bu kontrolde kriter bir ürün standardı değil, tesisatın projesidir: İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo-3 havalandırma ve klima tesisatını projede belirtilen kriterlere uygunluk üzerinden tanımlar ve periyodu 1 yıl olarak verir. Bu rehber; proje–saha karşılaştırmasını, hava debisi ve hız ölçümlerini, filtre–damper kontrollerini, mutfak davlumbazı ile boya kabini gibi özel bölümleri ve raporun kapsam sınırlarını anlatır.

Havalandırma tesisatı kontrolü neyi kapsar?

Konu tek bir cihaz değil, havayı üreten–taşıyan–dağıtan zincirin tamamıdır: taze hava ve egzoz fanları, klima santralleri, VRF/split iç–dış üniteler, kanallar ve damperler, menfezler, filtreler, ısı geri kazanım üniteleri, bataryalar ve otomatik kontrol. Proses havalandırmaları da aynı rapordadır: mutfak davlumbazının havalandırma tarafı, boya kabini, kumlama odası, kaynak–plazma duman emişi, toz toplama, laboratuvar çeker ocağı, otopark egzozu.

Kontrolün mantığı tek cümleye iner: projede vaat edilen hava bugün gerçekten gidiyor mu ve bunu güvenli bir ekipmanla mı yapıyor? Birinci yarısı ölçüm (debi, hız, fark basıncı), ikinci yarısı klasik makine emniyeti muayenesidir (koruyucular, topraklama, acil durdurma, erişim).

Yasal dayanak ve standartlar

📜 Mevzuat çerçevesi
⚠️ Bu tesisat için zorunlu bir rapor formatı da, tek bir standart da yok

Bakanlığın yayımladığı zorunlu ve taslak rapor formatları arasında havalandırma tesisatı bulunmuyor; yönetmelik de bu satırda bir standart adı vermiyor. Bu yüzden raporda 'TS EN 12599 standardına göre uygundur' demek kriteri yanlış temsil eder. Doğru çerçeve: kriter proje ile fen ve tekniğin gerekleridir, standartlar ölçüm ve değerlendirme yöntemini verir. Format serbest olduğu için raporun EK-III md. 1.7'deki bölüm yapısını taşıması önem kazanır.

Proje yoksa ne olur? Ölçüm ve muayene yine yapılır, değerler kaydedilir; ancak 'projesine uygundur' kanaati kurulamaz. Raporda projenin bulunmadığı (ya da onaysız olduğu) açık bir tespit olarak yer alır ve md. 2.3.6'daki projelendirme yükümlülüğü hatırlatılır.

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

Kontrolü makine mühendisleri ile EK-III md. 2.3.3 kapsamında sayılan diğer unvanlar (metalurji ve malzeme, mekatronik, imalat mühendisleri; makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker ve yüksek teknikerleri) yapabilir; kontrolü yapanın EKİPNET sistemine kayıtlı olması gerekir. Elektrik tesisatı kontrolleri EK-III'te ayrı bir grupta tanımlandığından bu rapor makine disiplinindedir.

Tablo-3 bu satırda 1 yıl yazar ve tablonun kolon başlığı bunu azami süre olarak tanımlar: uzatılamaz. Kısaltmak ise serbesttir — imalatçı daha kısa aralık öngörmüşse ya da ortamın kirletici yükü ağırsa (boyahane, dökümhane, ticari mutfak) daha sık kontrol yapılması EK-III md. 1.1'in "imalatçı verileri ile fen ve tekniğin gereklilikleri" ölçütüyle uyumludur. Filtre değişimi ve kanal temizliği bakım işidir, periyodik kontrolün yerine geçmez — kontrolde bunların kayıtları aranır.

Adım adım kontrol

  1. Proje karşılaştırması: Onaylı mekanik proje ile saha karşılaştırılır; cihaz kapasiteleri, kanal güzergâhı, menfez yerleşimi ve sonradan yapılan tadilatların projeye işlenip işlenmediği doğrulanır.
  2. Hava kaynağı: Fan/santral gövdesi ve titreşim takozları, çark dengesi ve dönüş yönü, kayış–kasnak gerginliği, yatak sesi–ısınması, koruyucular, motor akımının etiket değeriyle uyumu.
  3. Kanal ve damperler: Askı–mesnetler, ek yerlerinde kaçak, yalıtım ve yoğuşma izi, temizlik kapakları, balans damperlerinin ayarlı ve işaretli olması, motorlu damperlerin kumandaya cevabı.
  4. Hava dağıtımı: Menfezlerin proje yerleşimine uygunluğu (kapatılmış/tıkalı menfez sık rastlanan kusurdur), üfleme yönü ve cereyan şikâyeti, emişin kirletici kaynağa göre konumu.
  5. Filtreler: Sınıf uygunluğu, çerçeve etrafından by-pass kaçağı, kirlilik göstergesi, ölçülen fark basıncının imalatçı sınırıyla karşılaştırılması, değişim kayıtları.
  6. Isı geri kazanım, batarya ve hijyen: Kanatçıklar ve donma koruması, atık hava–taze hava karışması, yoğuşma sifonu, nemlendirme hattında durgun su, toz–yağ birikimi.
  7. Elektrik, kumanda ve emniyet: Gövde topraklaması, termik/sürücü ayarları, otomasyon alarmları, acil durdurma ve bakım şalteri, etiketleme, bakım için güvenli erişim.
  8. Özel bölümler: Mutfak davlumbazı, boya kabini, kumlama, kaynak emişi, toz toplama, çeker ocak; tesiste bulunmayan sistemlerin maddeleri 'Uygulanamaz' işaretlenir.
  9. Fonksiyon ve ölçüm: Sistem tam kapasitede çalıştırılır; debi, hızlar, fark basınçları, basınç dengesi, titreşim ve akım ölçülür; damper ve alarm denemeleri yapılır.
  10. Raporlama: Ölçülen değerler, sapmalar, kusurların hafif/ağır ayrımı ve sonuç–kanaat cümlesi yazılır.

Ölçüm ve değerlendirme

🧮 Örnek: proje debisi 4.000 m³/h olan bir zon

Sapma (%) = (ölçülen debi − proje debisi) ÷ proje debisi × 100
Ölçülen 3.700 m³/h → (3.700 − 4.000) ÷ 4.000 × 100 = −%7,5
Kabul ölçütü: önce projenin veya imalatçının verdiği tolerans.
Tolerans verilmemişse: EN 12599 ölçüm belirsizliği bandı referans alınır (2012 baskısında mahal başına ≈ ±%15, sistem başına ≈ ±%10). Bu değerler kabul toleransı değil ölçüm belirsizliğidir; raporda hangisinin esas alındığı açıkça yazılmalıdır.

Debinin yanında kaydedilenler: menfez hava hızları, filtre fark basıncı ve imalatçı sınırı, mahaller arası basınç farkı (yönüyle birlikte — temiz oda pozitif, boyahane ve laboratuvar negatif kalmalıdır), fan titreşimi (sınır önce imalatçıdan; verilmemişse ISO 14694'ün fan uygulama kategorisi ve montaj tipine göre) ve motorun çektiği akım ile etiket akımı.

Filtre sınıfında bir tuzak var: EN 779'un G ve F sınıfları, 18 aylık geçiş süresinin sonunda 2018 ortasında yerini EN ISO 16890'a (ISO ePM1 / ISO ePM2,5 / ISO ePM10 / ISO Coarse) bıraktı ve iki sistem arasında birebir dönüşüm yok. Eski projede 'F7 filtre' yazıyorsa takılı filtrenin ISO sınıfı ve imalatçının eşdeğerlik beyanı rapora yazılır — yoksa uyumlu bir filtre, sınıf uyumsuzluğu gibi görünür. Projede kanal sızdırmazlık sınıfı verilmişse (A–D; EN 12237 dairesel, EN 1507 dikdörtgen — EN 16798-3 aynı sınıfları ATC 6'dan ATC 3'e doğru yeniden adlandırır) o da işlenir.

Mutfak davlumbazı, boya kabini ve proses emişleri

Mutfak davlumbazı: Bu raporda davlumbazın havalandırma tarafı vardır — ölçü ve konumun pişirme ekipmanını kapsaması, yağ (aerosol) filtrelerinin tam takım, temiz ve sızdırmaz oturması, yağ toplama haznesi, egzoz kanalının yağdan temizlenmiş olması ve temizlik kaydı, yakalama hızı, mutfağa verilen taze hava dengesi. Bileşen referansı EN 16282 serisidir (ticari mutfaklarda havalandırma bileşenleri; davlumbazlar -2, aerosol ayırıcılar -6). Yangın tarafında Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) md. 88/2 kuralları denetlenir: mutfak egzozu diğer sistemlerden bağımsız ve doğrudan dışarıya atılır, korunmamış yanıcı malzemeden en az 50 cm açıktan geçer, egzoz çıkışı hava giriş açıklığından en az 5 m uzakta olur ve mutfak egzoz kanallarına yangın damperi konulamaz.

Boya kabini, kumlama ve kaynak dumanı emişi: İlk madde kilitlemedir — havalandırma çalışmadan uygulama ekipmanı devreye girememelidir. Ardından ölçüm düzlemindeki hava hızının proje/imalatçı değerini sağlaması, akış yönünün tehlikeli maddeyi operatörün solunum bölgesinden uzaklaştırması, filtre ve ayırıcıların fark basınçla izlenmesi gelir. Patlayıcı ortam varsa bölge sınıflandırmasının patlamadan korunma dokümanıyla uyumu ve bölge içindeki elektrikli ekipmanın kategoriye uygunluğu kontrol edilir. Püskürtme kabinlerinde doğrulama yöntemi için EN 16985 (organik kaplama püskürtme kabinleri — güvenlik kuralları) esas alınır; kabul değeri önce projede ve imalatçı dokümanında aranır.

Bu rapor neyi kapsamaz?

🚧 Kapsam sınırı — dördü de ayrı iştir

Kontrol maddeleri

Rapor neleri içermeli?

Bu raporda asıl kimlik proje bilgileridir: proje var/onaysız/yok durumu, müellif, proje ve onay tarihi, devreye alma yılı. Tespit bölümünde sistem türleri ile ölçek verileri kaydedilir — havalandırılan alan (m²), dış/iç ünite, menfez, davlumbaz ve özel proses noktası sayıları, yaklaşık kanal uzunluğu; bu sayılar hem kapsamı hem sahada harcanacak süreyi tanımlar.

Test bölümüne ölçülen değerler, sapmalar ve fonksiyon denemelerinin sonucu yazılır. Çok üniteli tesisatta ünite bazlı bir döküm tablosu (konum, ünite tipi, marka/model, seri no, proje ve ölçülen debi, sapma, hız, fark basıncı, titreşim, değerlendirme) raporu denetlenebilir kılar — EK-III'ün 23/12/2025 değişikliğinden sonra bu açık bir zorunluluk değildir, ama iyi pratiktir. Uygulanmayan bölümlerin maddeleri boş bırakılmaz, 'Uygulanamaz' işaretlenir; kusurlar hafif/ağır ayrılır ve sonuç–kanaat cümlesi bu ayrımla tutarlı kurulur.

Sıkça Sorulan Sorular

Havalandırma tesisatı periyodik kontrolü hangi standarda göre yapılır?

Yönetmelik bu tesisat için bir standart adı vermez. EK-III Tablo-3 kontrolü projede belirtilen kriterlere uygunluğun belirlenmesi olarak tanımlar; md. 2.3.6 da değerlendirmenin projeye uygunluk ile fen ve tekniğin gereklilikleri dikkate alınarak yapılmasını ister. Yani kriter projedir. TS EN 12599 (ölçüm yöntemleri), EN ISO 16890-1 (filtre sınıflandırması) veya ISO 14694 (fan titreşimi) gibi standartlar kriteri değil yöntemi verir; EK-III md. 1.7.1.1 de standart adı yoksa kriterin alındığı yönetmelik adının yazılmasına izin verir.

Tesisat projesi yoksa periyodik kontrol yapılabilir mi?

Ölçüm ve muayene yapılır, ancak kriter eksiktir. EK-III md. 2.3.6 periyodik kontrolde tesisat projesinin aranmasını, projesi olmayan tesisatların ise Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğine ve ilgili standartlara uygun olarak projelendirilmesini işverene yükler. Doğru pratik, raporda projenin bulunmadığını ya da onaysız olduğunu açıkça tespit etmek, ölçülen değerleri kaydetmek ve projesine uygunluk kanaatini vermemektir.

Havalandırma tesisatı kontrolünü kim yapar, ne sıklıkla yapılır?

EK-III Tablo-3 bu tesisat için periyodu 1 yıl olarak verir. Kontrolü makine mühendisleri ile EK-III md. 2.3.3 kapsamında sayılan diğer unvanlar (metalurji ve malzeme, mekatronik, imalat mühendisleri; makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker ve yüksek teknikerleri) yapabilir; kontrolü yapanın EKİPNET sistemine kayıtlı olması gerekir. Elektrik tesisatı kontrolleri ayrı bir grupta tanımlandığı için bu rapor makine disiplinindedir.

Ölçülen hava debisi proje debisini tutmuyorsa ne yapılır?

Önce sapma yüzdesi hesaplanır: (ölçülen debi - proje debisi) / proje debisi x 100. Kabul ölçütü öncelikle projenin ya da imalatçının verdiği toleranstır. Tolerans verilmemişse EN 12599 ölçüm belirsizliği bandı referans alınır (2012 baskısında mahal başına yaklaşık yüzde 15, sistem başına yaklaşık yüzde 10); bu bir kabul toleransı değil ölçüm belirsizliğidir ve raporda hangisinin esas alındığı yazılmalıdır. Sapmanın kaynağı da araştırılır: tıkalı filtre, ayarı bozulmuş balans damperi, kanal kaçağı, yanlış fan devri veya kapatılmış menfezler.

Mutfak davlumbazının söndürme sistemi bu rapora girer mi?

Hayır. EK-III Tablo-3 mutfak davlumbaz söndürme sistemlerini yangın söndürme sistemleri satırında sayar; onlar yangın tesisatı raporunun konusudur. Bu raporda davlumbazın havalandırma tarafı değerlendirilir: ölçü ve konum, yağ filtreleri, yağ toplama haznesi, egzoz kanalının yağdan temizlenmiş olması, yakalama hızı ve taze hava dengesi. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 88/2 kaynaklı kanal kuralları da denetlenir: mutfak egzozu diğer sistemlerden bağımsız ve doğrudan dışarı atılır, korunmamış yanıcı malzemeden en az 50 cm açıktan geçer, egzoz çıkışı hava giriş açıklığından en az 5 m uzakta olur ve bu kanallara yangın damperi konulamaz.

Duman tahliye ve iç hava kalitesi ölçümü bu rapora dahil mi?

İkisi de değil. Kaçış yolu basınçlandırma ve duman tahliye sistemleri EK-III Tablo-3 içinde ayrı bir satırdır, kriteri Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliktir ve kendi kabul değerleriyle ayrı raporlanır. İç hava kalitesi ile toz, gaz ve gürültü maruziyeti ölçümleri ise iş hijyeni ölçümüdür, yetkili laboratuvar yapar. Havalandırma raporundaki ses seviyesi yalnızca sistemin rahatsızlık oluşturup oluşturmadığına dair gözlem değeridir.

63 maddelik havalandırma raporunu her seferinde sıfırdan mı kuruyorsunuz?

Raporsis'te proje kimliği alanları, debi–sapma hesabı, filtre ve basınç ölçüm blokları, mutfak davlumbazı ile boya kabini bölümleri hazır gelir; tesiste olmayan bölümler tek tıkla 'Uygulanamaz' işaretlenir, ünite bazlı tablo satır satır doldurulur.

Raporsis, bu kontrollerin raporunu teklif, iş takibi ve faturayla birlikte tek yerden yöneten bir periyodik kontrol yazılımıdır.

Bu raporu Raporsis'te 10 dakikada hazırlayın →