Basınçlandırma ve Duman Tahliye Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?
Bu kontrol neyi kapsar?
Duman kontrolü dört uygulamada karşımıza çıkar: merdiven ve asansör kuyusu basınçlandırma, kapalı otopark duman tahliyesi, atrium ve koridor duman kontrolü. Bunlar ekipman değil tesisattır; bileşenleri farklı üreticilerden gelir, tek bir servisin "sistem çalışıyor" diyebileceği bir yapı yoktur. Konu tek tek cihazlar değil, sistemin bütün hâlindeki performansıdır — bu yüzden kapsam mekanikle sınırlı kalmaz: merdiven yuvasındaki kontrolsüz bir boşluk ya da takozla açık bırakılmış bir kat kapısı, fan kusursuz olsa bile ölçülen basınç farkını çökertir.
Yasal dayanak ve standartlar
- İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo-3 — "Kaçış yolu basınçlandırma sistemleri ve duman tahliye sistemleri" satırı; periyot "Standartlarda süre belirtilmemişse 1 Yıl", kriter "Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliğe Uygun Şekilde Gerçekleştirilir."
- BYKHY md. 85-89 — kriterin kendisi: md. 85 tasarım ilkeleri ve periyodik kontrol yükümlülüğü, md. 87 havalandırma tesisatının duman kontrolünde kullanımı ve kanallar, md. 88 duman tahliyesi, md. 89 basınçlandırma.
- TS EN 12101-6 — basınç farkı sistemleri, takımlar (TSE kabul 13.03.2008). Yıllık test protokolü ve açık kapıda en az 8 noktadan hız ölçümü buradan gelir.
- TS EN 12101-8 — duman kontrol damperleri (TSE kabul 13.12.2011): tam açılma ve tam kapanma en çok 60'ar saniye, kontrol periyodu en çok 3 ay.
- TS EN 15650 — yangın damperleri (TSE kabul 13.07.2010), eriyebilen sigortalı tipler dâhil; en çok 6 aylık kontrol periyodu.
Bu sayfadaki TSE kabul tarihleri ile standart kaynaklı ölçüm protokolü ayrıntıları (8 nokta, yıllık test, damper süreleri) MMO 15. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi 2023 bildirisi "Duman Kontrol Sistemlerinin Periyodik Kontrol, Test ve Bakım Prosedürleri"nden alınmıştır; rapora yazmadan önce standardın yürürlükteki baskısından teyit edin.
TS EN 12101 serisinin 13 bölümünden yedisi Türk standardı olarak kabul edilmiştir (1, 2, 3, 6, 7, 8 ve 10). Avrupa tarafında 2022'de EN 12101-6:2005 yerini ikiliye bıraktı: takımları tanımlayan EN 12101-6 ile tasarım, kabul testi, rutin test ve bakımı tanımlayan 13. bölüm — periyodik testi asıl tarif eden bölüm artık odur. Bunların TSE tarafından kabul edilip edilmediğini doğrulayamadık; o yüzden burada hiçbir standarda baskı yılı yazılmadı ve 13. bölüm Türk standardı gibi anılmadı. Rapora numara yazmadan önce TSE kataloğundan teyit edin.
Jet fan sistemleri için Türk, Avrupa ya da NFPA standardı yoktur; referans BS 7346-7, BS 9999 ve TTMD'nin "Otopark ve Tünellerde Jetfan Havalandırma ve Duman Kontrolü" teknik yayınıdır. Rapora "TS EN" önekli bir jet fan standardı yazılamaz.
Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?
EK-III md. 2.3.3, md. 2.3.2'deki elektrik grubunun dışında kalan ve Tablo-3'te yer alan tesisatların kontrollerini makine mühendisleri, metalürji-malzeme, mekatronik ve imalat mühendisleri ile makine ve metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ve makine tekniker/yüksek teknikerlerine bırakır. Bu tesisat md. 2.3.2'deki elektrik sayımında geçmediğinden rapor elektrik disiplininde düzenlenmez. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur.
Periyot azami 1 yıldır (md. 2.3.1 ve Tablo-3). Bu tesisat EK MADDE 2'nin akreditasyon listesinde yer almaz (o listede kule kren, LPG tank ve tesisatları, yürüyen merdiven, asılı erişim donanımı ile 1/1/2027'ye kadar uygulanmayacak dört kalem — hareket engelliler için güç tahrikli kaldırma platformu, buhar kazanı, kablolu taşıma tesisatı ve sütunlu çalışma platformu — vardır); dolayısıyla yetkili tekil mühendis bu raporu düzenleyebilir. Yıllık rapor, işletmenin standartlardan gelen daha sık kontrollerini (damper 3 ay, yangın damperi 6 ay, fan haftalık çalıştırma) ortadan kaldırmaz; mühendis periyodik kontrolde bu kayıtları arar.
Adım adım kontrol
- Proje ve kapsam: Onaylı mekanik proje ile saha karşılaştırılır. Ölçüt bina değil merdiven kovası yüksekliğidir: konutlar hariç kova 30,50 m'den yüksekse kaçış merdivenleri (md. 89/1), bodrum kat sayısı 4'ten fazlaysa bodrum merdivenleri (md. 89/2), yapı yüksekliği 51,50 m'yi aşan konutların merdivenleri (md. 89/3) ve acil durum asansörü kuyuları (md. 89/4) basınçlandırılmış olmalıdır.
- Mimari ve inşai bileşenler: Merdiven yuvasında kontrolsüz açıklık, kapıların kendiliğinden kapanması, hidrolik kapatıcılar, duman perdeleri ve bölmeleri.
- Senaryo 1 — kapılar açık: Birbirini takip eden iki kat kapısı ile dışarı tahliye kapısı tam açık; açık kapılarda kapı başına en az 8 noktadan hız ölçümü (TS EN 12101-6), kapıları kapalı katlarda basınç farkı ölçümü.
- Senaryo 2 — kapılar kapalı: Basınç farkı ölçülür; kapı açma kuvveti dinamometre ile iki kez alınır — sistem devre dışıyken (kapatıcının ve kapının kendi direnci) ve devredeyken. Panik bar olsa dahi tatbik noktası, kapıda basma kolu olmasına karşılık gelen noktadır.
- Fan ve regülasyon: Her iki senaryoda frekans konvertörünün çalışma değeri ve relief (aşırı basınç) damperinin konumu kaydedilir; sonraki kontroldeki karşılaştırma ancak bu kayıtla mümkündür.
- Baca etkisi referansı: TS EN 12101-6'nın yıllık testinde sistem önce 10 dakika çalıştırılıp durdurulur, baca etkisinin ürettiği basınç farkı referans alınır; sonraki 15 dakika içinde fan yeniden çalıştırılıp değerler karşılaştırılır.
- Duman tahliye ölçümleri: Egzoz ve tamamlama havası debileri ölçülür, hava değişim sayısı hesaplanır; gerekirse soğuk duman (sis) testi uygulanır.
- Damper ve senaryo testi: Damper süreleri ölçülür; senaryo devreye alınıp fan ve damperlerin fiilen uyduğu, panelden okunan konumun sahadaki fiili konumla örtüştüğü doğrulanır. Yedek güce geçiş test edilir.
Ölçüm hedefleri ve örnek hesap
Senaryo 2 (tüm kapılar kapalı): basınç farkı ≥ 50 Pa (md. 89/5) · kapı açma kuvveti ≤ 110 N (md. 89/7) — 110 N yaklaşık 11,2 kgf.
Senaryo 1 (iki kat kapısı + tahliye kapısı açık): açık kapılarda ortalama hız ≥ 1 m/s (md. 89/8) · kapalı kapılı katlarda basınç farkı ≥ 15 Pa (md. 89/5).
Kuvvet, basınçtan önce gelir: 50 Pa sağlanırken kuvvet 110 N'u aşıyorsa, basınç farkı 50 Pa'nın altına düşecek olsa bile fan daha düşük frekansta çalıştırılır.
Hava değişimi = egzoz debisi (m³/h) ÷ zon hacmi (m³)
Örnek: 3.000 m³ otopark zonu, ölçülen egzoz 36.000 m³/h → 36.000 ÷ 3.000 = 12/saat ≥ 10
→ uygun (md. 88/3). Bir tam hava değişimi = 60 ÷ 12 = 5 dk (saatte 10 değişimde 6 dk).
Damper süreleri: tam açılma ≤ 60 s, tam kapanma ≤ 60 s (TS EN 12101-8).
Kontrol maddeleri
- Onaylı mekanik proje mevcut, uygulama projeyle uyumlu
- Basınçlandırma gereken mahallerin tamamı basınçlandırılmış (md. 89/1-2-3-4)
- Merdiven yuvasında kontrolsüz açıklık yok; kapılar kendiliğinden kapanıyor
- Fanlar çalışır durumda ve dönüş yönleri doğru
- Basınçlandırma havası doğrudan dışarıdan alınıyor ve emiş, egzoz çıkışlarından en az 5 m uzakta (md. 89/12)
- Basınçlandırma fanının emişine duman algılayıcı konulmuş; duman algılanınca fan otomatik duruyor (md. 89/13)
- Fan besleme kabloları yangına en az 60 dakika dayanıklı ve jeneratörden besleniyor (md. 85/5)
- Frekans konvertörü ve relief damperi mevcut; ayar değeri ve konum kayıtlı (md. 89/11)
- Basınçlandırma kanallarında yangın damperi kullanılmamış (md. 87/9)
- Kanal malzemesi, kaplaması ve askı elemanları uygun (md. 87/2-3-4); merdiven veya yangın güvenlik holü geçişi kaplanmış (md. 87/5); 120 dakikalık kompartıman geçişinde damper/şönt baca önlemi var (md. 87/8)
- Yangın güvenlik holü de basınçlandırılıyorsa merdiven tarafındaki basınç daha yüksek (md. 89/6)
- Duman tahliye sistemi bağımsız, hava değişimi saatte en az 10 (md. 88/3); tamamlama havası girişi engelsiz
- Sistem yangın algılamayla otomatik çalışıyor (md. 89/14), manuel anahtar erişilebilir (md. 89/15)
- Yangın senaryosu devreye girince konfor havalandırması duruyor veya duman kontrol moduna geçiyor; duman kontrolünde kullanılıyorsa mekanik duman kontrol sistemi için öngörülen bütün şartları sağlıyor (md. 87/1)
- Sistemin bütün hâlinde fonksiyon testi yapılmış
Sahada sık karşılaşılan kusurlar
- Kapı takozla açık bırakılmış. Kapı kapanmadıkça hiçbir basınç değeri tutmaz. Mekanik değil işletme kusurudur ama rapora yazılır.
- Merdiven yuvasında sonradan açılmış geçiş (tesisat şaftı, kırık cam, sıvanmamış boşluk). Sızıntı arttıkça basınç düşer; fanı büyütmek çözüm değildir.
- Fanın dönüş yönü ters. Faz sırası değişince fan döner ama debi çok düşük kalır; ölçüm yapılmadan "çalışıyor" denince atlanır.
- 50 Pa var, kapı 110 N'un üstünde. Frekans hiç düşürülmemiştir; sistem kâğıt üstünde uygun, fiiliyatta kapıyı kilitlemiştir.
- Emişte duman algılayıcı yok (md. 89/13) — fan, dışarıdaki dumanı doğrudan merdivene basar; ya da basınçlandırma kanalına yangın damperi konulmuş (md. 87/9 yasaklar): damper kapanınca basınçlandırma tümüyle durur.
- Tamamlama havası girişi kapatılmış. Menfez önü depo yapılmış; egzoz fanı dönse de debi oluşmaz.
- Fan normal panodan besleniyor. md. 85/5 jeneratörden besleme ve yangına en az 60 dakika dayanıklı kablo ister; elektrik kesildiğinde sistem yok hükmündedir.
- Panel yeşil, damper hareketsiz. Geri bildirim kablolaması doğru ama damper motoru sıkışmıştır; yalnız sahadaki fiili konumla karşılaştırınca çıkar.
Rapor neleri içermeli?
Çekirdek, iki senaryonun ölçüm değerleridir: S1 açık kapı konfigürasyonu, kapı başına ölçüm noktası sayısı, ortalama hız ve kapalı kapılı katlardaki basınç farkı; S2 kapalı kapı basınç farkı ile sistem devre dışı ve devredeyken ölçülen iki kapı kuvveti. Yanına fan frekansı, relief damper konumu, baca etkisi referansı, egzoz ve tamamlama debileri, hava değişim sayısı, damper süreleri ve yedek güç geçiş testi yazılır.
Bir tesiste çoğu zaman birden fazla merdiven, kuyu ve zon vardır; rapor tek olsa da ölçümler merdiven/kuyu/zon bazında ayrı satırlarda verilmelidir — tek bir ortalama, hangi merdivenin uygun olmadığını gizler. Tesiste bulunmayan sistem türlerinin maddeleri Uygulanamaz işaretlenir; otoparkı olmayan binada duman tahliye maddelerini boş bırakmak yerine kapsam dışı olduğunu yazmak, raporu denetimde savunulabilir kılar.
İlgili rehberler
- Yangın mekanik tesisatı periyodik kontrolü — su deposu, pompa grubu, sprinkler ve hidrant zinciri
- Yangın algılama periyodik kontrolü — bu sistemi tetikleyen elektrik tarafı (ZPKR04 zorunlu formatı)
- Jeneratör periyodik kontrolü — fanların yedek güç kaynağı
- İSGÜM zorunlu periyodik kontrol formatları — hangi raporun formatı zorunlu, hangisi serbest
Sıkça Sorulan Sorular
Basınçlandırma ve duman tahliye kontrolü ne sıklıkla yapılır?
EK-III Tablo-3'te bu satırın periyodu "Standartlarda süre belirtilmemişse 1 Yıl"dır; mühendis raporu azami yıllıktır. İşletmenin standartlardan gelen daha sık yükümlülükleri ayrıca yürür: TS EN 12101-8 duman kontrol damperlerinde en çok 3 ay, TS EN 15650 yangın damperlerinde en çok 6 ay, TS EN 12101-6 ise fanların haftalık çalıştırılması. Yıllık kontrolde bu kayıtlar sorulur.
Bu raporu hangi meslek grupları düzenleyebilir?
EK-III md. 2.3.3'e göre, md. 2.3.2'deki elektrik grubunun dışında kalan ve Tablo-3'te yer alan tesisatların kontrolleri yetkili olan makine, metalürji-malzeme, mekatronik ve imalat mühendisleri ile makine ve metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ve makine tekniker/yüksek teknikerlerince yapılır. Bu tesisat md. 2.3.2'deki elektrik sayımında geçmez; rapor elektrik disiplininde düzenlenmez. EKİPNET kaydı zorunludur.
50 Pa sağlanıyor ama kapı 110 Newton'un üstünde açılıyor; hangisi önceliklidir?
Kapı açma kuvveti önceliklidir. BYKHY md. 89/7 kapı koluna uygulanan kuvvetin 110 Newton'u (yaklaşık 11,2 kgf) geçmemesini şart koşar. Basınç farkı 50 Pa'nın altına düşecek olsa bile fan, kuvvet sınırını sağlayacak şekilde daha düşük frekansta çalıştırılır; kapıyı açamayan kullanıcı merdivene giremez.
Duman tahliyede saatte 10 hava değişimi nasıl doğrulanır?
Hava değişimi = ölçülen egzoz debisi (m³/h) ÷ zon hacmi (m³). BYKHY md. 88/3; toplam alanı 2.000 m²'yi aşan kazan daireleri, kapalı otopark alanları ve bodrum kat depolarında mekanik duman tahliyesini ve saatte en az 10 hava değişimini zorunlu tutar; Bakanlık kılavuzuna göre buradaki alan onaylı yapı projesindeki brüt alandır. Doğrulama için soğuk duman (sis) testi de kullanılır: saatte 10 değişimde bir tam hava değişimi 6 dakikadır, genel kabul en çok 10 dakikada zonun görünür hâle gelmesidir.
Basınçlandırma ve duman tahliye için ayrı ayrı iki rapor mu düzenlenir?
Tek rapor düzenlenebilir. EK-III Tablo-3 ikisini "Kaçış yolu basınçlandırma sistemleri ve duman tahliye sistemleri" başlığıyla tek satırda, tek periyot ve tek kriterle tanımlar; saha pratiğinde de rapor bu adla düzenlenir. Tek raporda birden çok merdiven, asansör kuyusu ve duman zonu bulunacağından ölçüm değerleri her biri için ayrı satırda verilir.
Yangın algılama raporu bu kontrolü kapsar mı?
Hayır, ikisi birbirini tamamlar. Yangın algılama ve uyarı raporu (İSGÜM ZPKR04 zorunlu formatı) elektrik disiplinindedir, sinyal tarafını değerlendirir: damper konum izlenebilirliği, duman egzoz sinyal kontrolü, basınçlandırmanın panelden kontrolü. Bu rapor makine disiplinindedir, fiili mekanik sonucu ölçer: fan gerçekten dönüyor mu, basınç farkı gerçekten 50 Pa mı, damper gerçekten hareket ediyor mu. Panelde yeşil görünen bir damperin sahada sıkışmış olması yalnız burada ortaya çıkar.
İki senaryonun ölçümlerini elle mi tabloluyorsunuz?
Raporsis'te basınçlandırma ve duman tahliye raporu hazır: kontrol maddeleri BYKHY madde numaralarıyla, S1/S2 ölçüm alanları, hava değişimi ve damper süresi hedefleri, ayrıca her merdiven, asansör kuyusu ve duman zonu için ayrı satır açan ölçüm tablosu.
Raporsis, bu kontrollerin raporunu teklif, iş takibi ve faturayla birlikte tek yerden yöneten bir periyodik kontrol yazılımıdır.
Bu raporu Raporsis'te 10 dakikada hazırlayın →