Hidrofor (Su Basınçlandırma Sistemi) Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?
Hidrofor periyodik kontrolü nedir?
Hidrofor; bir membranlı basınçlı tank, bir veya birden çok pompa ve bunları basınca göre devreye alan kumanda sisteminden (presostat, basınç transmitteri veya frekans konvertörü) oluşan settir. Periyodik kontrol iki riski birlikte değerlendirir: tankın basınç bütünlüğü ve pompa grubunun mekanik-elektriksel güvenliği. Kapsam kullanma (temiz su) basınçlandırma hidroforudur; yangın söndürme pompa grubu — jokey, elektrikli ve dizel pompa zinciri — ayrı bir tesisattır ve yangın mekanik tesisatı raporunda değerlendirilir. İkisi aynı pompa dairesinde yan yana durabilir; raporları ve test rejimleri ayrıdır.
Yasal dayanak ve standartlar
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III md. 2.1 — basınçlı kap ve tesisatlar; periyot, standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl
- EK-III Tablo-1 "Kapalı genleşme tankları" satırı: kontrol TS 10576, TS 1911, TS 11490, TS EN 13831, TS EN 764-7 standartlarında belirtilen kriterlere uygun yapılır
- EK-III md. 1.11 — tablolardaki standartlar örnek olarak verilmiştir; sayılmayan ilgili standartlar da imal yıllarına göre dikkate alınır. Pompa ve elektrik tarafının dayanağı budur: TS EN 809+A1 (pompalar ve pompa üniteleri — genel emniyet kuralları), TS EN 837-2 (basınç ölçüm cihazlarının seçimi ve yerleştirilmesi), TS EN 60204-1 (makinalarda elektrik teçhizatı)
- EK-III md. 2.1.5 — periyodik kontroller; Basit Basınçlı Kaplar (2014/29/AB) ve Basınçlı Ekipmanlar (2014/68/AB) Yönetmelikleri ile bu Yönetmeliğe aykırı olmayan hususlar saklı kalmak kaydıyla ilgili standartlarda belirtilen kriterlere göre yapılır
EK-III Tablo-1'de hidrofor kelimesi geçmez; sonuç olarak ya hiç raporlanmıyor ya da kazan/hava tankı raporunun içine bir satır olarak sıkıştırılıyor. Oysa hidrofor tankı kapalı genleşme tankları satırının kapsamındadır ve o satırın atıf yaptığı TS 10576 (membranlı hidrofor tankı), TS 1911 (düşey hidrofor tankları) ve TS 11490 (yatay hidrofor tankları) doğrudan hidrofor tankını tarif eder. Ekipmanın adı yönetmelikte yok, kriter standardı adıyla orada.
Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?
EK-III md. 2.1.6 gereği basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolleri; makine mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, mekatronik mühendisleri, kimya mühendisleri, imalat mühendisleri, uçak mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur; kayıt numarası raporda yer alır ve imzasız rapor geçersizdir (md. 1.7.9).
Periyot, ilgili standartlarda süre belirtilmemişse azami 1 yıldır; imalatçı daha kısa süre öngörmüşse ya da EK-III md. 1.10 kapsamında kullanım koşulları gerektiriyorsa kısaltılabilir, uzatılamaz. Hidrofor, akreditasyon zorunluluğu getirilen ekipmanlar listesinde (İEKY Ek Madde 2) yer almaz — ekipman muayene kuruluşu şartı aranmaz, yetkili kişi kendi adına rapor düzenleyebilir.
Sözleşme şartı atlanmamalı: hidrofor EK-III kapsamında sayıldığına göre, kontrol hizmeti gerçekleştirilmeden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğine uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır (md. 7/6). 23/12/2025 değişikliğiyle gelen "şekil ve sözleşme şartı aranmaz" istisnası yalnız EK-III'te yer almadığı için periyodik kontrolü zorunlu olmayan ekipmanlara aittir; hidrofor bu istisnaya girmez.
Hidrostatik test: yıllık mı, üç yıllık mı?
EK-III md. 2.1.1 basınçlı kaplarda iki ayrı test tanımlar ve ikisinin basıncı farklıdır:
(a) Her periyodik kontrolde — azami yılda bir: işletme basıncı belirlenmişse
işletme basıncı değeriyle, belirlenmemişse etiketteki azami basınç
değeriyle → örnekte 6 bar
(b) Azami üç yılda bir ya da her önemli bakım-onarım sonrası: üretim standardında
belirtilen hidrostatik test basıncıyla; standartta bu değer yoksa azami basıncın 1,5
katıyla → örnekte 10 × 1,5 = 15 bar
Tutma süresi: tankın üretim standardında tanımlıdır; pratikte test basıncında en az
30 dakika bekletilir
Kabul kriteri: tutma süresince basınç düşümü YOK, sızıntı YOK, kalıcı deformasyon
YOK; test sonrası tank boşaltılıp gözle yeniden muayene edilir
Emniyet ventili: ayar basıncı, işletme basıncı belirlenmişse o değere, belirlenmemişse
etiketteki azami basınca uygun olur (md. 2.1.1.1); açma basıncı PS × 1,1 değerini geçmemelidir
(TS EN 764-7 çerçevesi)
Sık yapılan hata "işletme basıncı × 1,5" formülüdür: 1,5 katsayısı işletme basıncına değil azami basınca uygulanır ve her yılki teste değil üç yıllık/bakım sonrası teste aittir. Örnekteki tankta bu formül 9 bar üretir — yıllık test için gereksiz yüksek, üç yıllık test için yetersiz.
Test imkânı bulunmayan durumlarda md. 2.1.3 devreye girer: ekipmanın standardında ya da üretici talimatında alternatif olarak belirtilen tahribatsız muayene yöntemleri uygulanabilir, gerekçe rapora yazılır — "sistem durdurulamıyor" gerekçe sayılmaz. NDT'yi yapan kişi TS EN ISO 9712'ye göre en az seviye 2 belgeli olmalıdır (md. 1.12).
Adım adım hidrofor kontrolü
- Kimlik ve doküman: Tank marka/model, seri no, imal yılı, etiket azami basıncı (PS), CE/uygunluk beyanı; tank hacmi ve adedi, pompa adedi/tipi/gücü, set debisi, kumanda tipi, besleme kaynağı. Talimatlar, sicil kartı ve önceki rapor istenir.
- Yerleşim ve gövde: Erişilebilirlik, sabitleme, titreşimden yalıtım; korozyon ve deformasyon, kaynak dikişleri, tank tabanı ve ayak kaidesi (yoğuşmadan çürüme buradan başlar).
- Membran ve ön şarj: Su tarafı boşaltılır, sibop üzerinden ön şarj ölçülüp üretici değeriyle karşılaştırılır; membransız tanklarda hava subabı ve şarj vanası kontrol edilir.
- Emniyet donanımları ve pompa grubu: Aşağıdaki kontrol maddeleri sırasıyla işaretlenir; kritik nokta tank ile emniyet ventili arasında kapanma ihtimali olan bir parça bulunmamasıdır.
- Hidrostatik test: Bağlantılar körlenir, alan güvenliğe alınır; yukarıdaki rejime göre basınç uygulanır, tutma süresince düşüm ve sızıntı gözlenir, test sonrası boşaltılıp gözle muayene tekrarlanır.
- Fonksiyon testleri: Her pompa ayrı çalıştırılır, devreye girme-çıkma basınçları ölçülür, sıralı çalışma ve yedeğe geçiş doğrulanır. Ventil açma basıncı ölçülür. Kuru çalışma koruması emiş kesilerek ya da seviye şalteri simüle edilerek denenir.
Kontrol maddeleri
- Bilgi etiketi ve güvenlik işaretleri · talimat, sicil kartı, bakım kayıtları
- Önceki raporun eksiklikleri · yetkili personel ve eğitim durumu
- Tank yerleşimi, erişilebilirlik, yalıtım ve muhafazalar
- Gövdede deformasyon, korozyon, malzeme kusuru · kaynak dikişleri
- Membran bütünlüğü ve ön şarj basıncı · membransız tankta hava subabı ve şarj vanası
- Bağlantı vanaları · titreşimden korunma · yetkisiz kullanıma ve darbeye karşı koruma
- Manometre · basınç sınırlama tertibatının ayar değeri ve mühür/kilit durumu
- Emniyet ventili: varlık, bağlantı, mühür, arada kapanabilir parça olmaması
- Salmastra ve gövde sızdırmazlığı · kaplin/kayış koruyucuları · çek valf ve hat vanaları
- Kuru çalışma koruma tertibatı · pano, motor koruma ve topraklama
- Mahalde aydınlatma, temizlik, su gideri ve yer süzgeci
- Testler: körleme ve alan güvenliği · hidrostatik test · test sonrası boşaltma ve gözle muayene · emniyet ventili testi · fonksiyon testi
Sahada sık karşılaşılan kusurlar
- Membran yırtık, ön şarj sıfır: pompa saniyeler arayla girip çıkar (kısa devir), motor ve kontaktör kısa sürede yanar. Sibobu açınca hava yerine su gelmesi kesin işarettir.
- Emniyet ventilinin önüne vana konmuş: arada kapanabilen bir parça, ventili fiilen devre dışı bırakır.
- Presostat mührü kırık, ayar yükseltilmiş: "basınç düşük geliyor" diye kesme basıncı tankın PS değerinin üstüne çekilir.
- Kuru çalışma koruması köprülenmiş: depo boşalınca pompa susuz döner.
- Manometre ölü ya da ölçeği uyumsuz: 6-8 bar bandındaki sette 60 bar skalalı manometreyle ayar değeri okunamaz.
- Yedek pompa yıllardır hiç dönmemiş: sıralı çalışma devre dışı kalmış, yedek sıkışmıştır — asıl/yedek geçişi mutlaka denenmelidir.
Raporda neler bulunmalı?
Hidrofor için Bakanlıkça yayımlanmış zorunlu ya da taslak bir rapor formatı yoktur (tam liste için İSGÜM formatları rehberine bakabilirsiniz); rapor EK-III md. 1.7 bölüm yapısına göre düzenlenir: genel bilgiler (işyeri unvanı, SGK sicil no, sözleşme ID, kontrol başlangıç-bitiş ve rapor tarihleri, periyodik kontrol metodu), etiket bilgileri, tespitler, test değerleri, ölçüm aletleri bilgileri (ad, seri no, kalibrasyon — md. 1.7.4), muayene kriterleri ve testler, kusur açıklamaları, notlar (buraya uygunsuzluk yazılmaz — md. 1.7.7), sonuç-kanaat ve yetkili kişi bilgileri (ad soyad, meslek, EKİPNET no, nüsha sayısı, imza — md. 1.7.9).
Test bölümünde test kapsamının (yıllık mı, üç yıllık/bakım sonrası mı) açıkça yazılması kritiktir: aynı tankta iki farklı basınç meşru olduğu için kapsamı belirtilmemiş bir test basıncı denetimde savunulamaz. Kriter dokümanı yayımlanmamış ekipmanlarda hafif/ağır kusur derecelendirmesi uygulanmaz (md. 1.9.1). Aynı EK-III md. 2.1 rejimine tabi diğer basınçlı kaplar için kompresör hava tankı ve genleşme tankı-boyler rehberlerine bakabilirsiniz; test basıncı söz konusu olduğunda bu sayfadaki md. 2.1.1 (a)/(b) ayrımı esastır.
Sıkça Sorulan Sorular
Yönetmelikte hidrofor geçmiyor, yine de periyodik kontrole tabi mi?
Evet. İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo-1'de hidrofor adıyla bir satır yoktur; hidroforun membranlı tankı kapalı genleşme tankları satırına girer ve o satırın beş kriter standardından üçü zaten hidrofor tankı standardıdır (TS 10576 membranlı, TS 1911 düşey, TS 11490 yatay). Pompa grubu ve elektrik teçhizatı tarafının dayanağı ise EK-III md. 1.11'dir: tablolarda verilen standartlar örnek niteliğindedir, konuyla ilgili diğer standartlar da dikkate alınır. Periyot, standartlarda süre belirtilmemişse azami 1 yıldır.
Hidroforda hidrostatik test kaç bar ile yapılır?
EK-III md. 2.1.1 iki ayrı test tanımlar. (a) Her periyodik kontrolde, azami yılda bir: işletme basıncı belirlenmişse işletme basıncı değeriyle, belirlenmemişse etiketteki azami basınç değeriyle. (b) Azami üç yılda bir ya da her önemli bakım-onarım sonrası: üretim standardında yazan hidrostatik test basıncıyla, standartta bu değer yoksa AZAMİ basıncın 1,5 katıyla. Yaygın hata, yıllık testi işletme basıncının 1,5 katı sanmaktır; 1,5 katsayısı azami basınca uygulanır ve üç yıllık teste aittir.
Membran ön şarj basıncı kaç bar olmalı ve nasıl ölçülür?
Tek doğru sayı yoktur: esas olan üreticinin tank etiketinde veya kılavuzunda verdiği değerdir. Üretici bir değer belirtmemişse pratikte pompanın devreye girme basıncının hemen altındaki değer alınır. Ölçüm, tankın su tarafı boşaltıldıktan sonra sibop üzerinden yapılır; su tarafı basınçlıyken okunan değer tankın hat basıncıdır, ön şarj değildir. Sibobu açınca hava yerine su geliyorsa membran yırtılmıştır.
Yangın hidroforu da bu raporla kontrol edilir mi?
Hayır. Bu rapor kullanma (temiz su) basınçlandırma hidroforu içindir. Yangın söndürme pompa grubu (jokey + elektrikli + dizel pompa, sprinkler ve hidrant besleme) TS EN 12845 çerçevesinde yangın mekanik tesisatı kapsamında ayrı raporlanır. Aynı pompa dairesinde ikisi yan yana durabilir; raporları ayrıdır ve test rejimleri farklıdır.
Hidrofor kontrolünü kimler yapabilir, akreditasyon gerekiyor mu?
EK-III md. 2.1.6 gereği basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolleri; makine mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, mekatronik mühendisleri, kimya mühendisleri, imalat mühendisleri, uçak mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur. Hidrofor, akreditasyon zorunluluğu getirilen ekipmanlar listesinde (İEKY Ek Madde 2) yer almaz; ekipman muayene kuruluşu şartı aranmaz.
Bakanlığın hidrofor için yayımlanmış zorunlu rapor formatı var mı?
Hayır. Bakanlıkça yayımlanmış zorunlu ya da taslak bir hidrofor rapor ve kriter dokümanı bulunmamaktadır; rapor, EK-III md. 1.7'deki bölüm yapısına ve ilgili standartların kriterlerine göre serbestçe düzenlenir. Bunun bir sonucu da şudur: EK-III md. 1.9.1 gereği hafif ve ağır kusur derecelendirmesi, Bakanlıkça kriter dokümanı yayımlanmamış ekipmanlarda uygulanmaz; tespit edilen uygunsuzluklar kusur açıklamaları bölümüne yazılır ve sonuç-kanaat bölümünde değerlendirilir.
Hidrofor raporu Raporsis'te 26 maddelik hazır şablonla
Tank etiket basıncını (PS) girin; şablon yıllık ve üç yıllık test hedefini ayrı ayrı yazar, test kapsamını seçtirir, tutma süresi–basınç düşümü–ventil açma basıncı alanlarını hazır getirir. Çok pompalı setler için EK-1 pompa tablosu: her pompa asıl/yedek/jokey ayrımıyla ayrı satırda değerlendirilir.
Raporsis, bu kontrollerin raporunu teklif, iş takibi ve faturayla birlikte tek yerden yöneten bir periyodik kontrol yazılımıdır.
Bu raporu Raporsis'te 10 dakikada hazırlayın →