Atölye Kaldırma Donanımları Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Bu rehber hangi ekipmanları kapsıyor?

Çektirme ve gerdirme donanımları; yükü elle çekmek, germek veya kısa mesafede kaldırmak için kullanılan kol kuvvetli ekipmanlardır: halatlı ve zincirli çektirmeler (sahada yaygın adıyla HUBZUG), kavrama çeneleriyle çelik halat üzerinde ilerleyen tel çektirmeler (TRİFOR), traksiyonel vinçler ve gerdirme donanımları. Hepsinde ortak güvenlik mantığı aynıdır: kumanda kolu bırakıldığında ya da yük askıda beklerken kendinden kilitli (self-locking) mekanizmanın yükü kaçırmaması.

Manipülatör; operatörün yükü elle yönlendirdiği, pnömatik, hidrolik, elektrikli ya da yay dengeli taşıma donanımıdır. Yükü kaldırmaktan çok dengeler: vakumlu, mekanik çeneli ya da manyetik tutucuyla kavranan parça, denge (balans) sistemi sayesinde neredeyse ağırlıksızmış gibi taşınır. Kritik risk, kaldırma kapasitesi değil enerji veya basınç kesildiğinde yükün düşmesidir.

Kriko; hidrolik şişe, arabalı, mekanik (vidalı), pnömatik ve transmisyon tipleriyle atölyenin en yaygın kaldırma aracıdır. Yükü kaldırır ama tutmak için tasarlanmamıştır: yük altında çalışma her zaman sehpayla yapılır. Üç aile de sabit bir yapıya kurulu olmadıkları ve elden ele dolaştıkları için envanterde en çok "unutulan" ekipmanlar arasındadır — oysa üçü de periyodik kontrol kapsamındadır.

Yasal dayanak ve standartlar

Periyot ne kadar?

Çektirme donanımı ve manipülatör için EK-III md. 2.2 geçerlidir: standartlarda aksi belirtilmediği sürece periyodik kontrol azami yılda bir yapılır. Krikoda periyodu md. 1.4 zinciri belirler: imalatçının öngördüğü bir aralık varsa o, yoksa işyerinin risk değerlendirmesi sonucu. Pratikte çoğu işletme krikoyu da diğer kaldırma ekipmanlarıyla aynı yıllık takvime alır — bu tutarlı bir tercihtir, ancak raporda dayanağın (imalatçı verisi ya da risk değerlendirmesi) açıkça yazılması gerekir. Ağır kullanım, korozif ortam ya da bir hasar/onarım sonrasında ara kontrol her üç ailede de gündeme gelir.

Kim yapabilir?

İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III'e göre kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrollerini makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapabilir. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur ve raporda EKİPNET kayıt numarası bulunur. Üç donanım da akreditasyon zorunluluğu getirilen ekipmanlar listesinde (İEKY Ek Madde 2) yer almaz. EK-III'te yer alan ekipmanların raporlarında İSG-KATİP sözleşmesi aranır (md. 7/6); sözleşme, kontrol gününden en az 1 gün önce İSG-KATİP üzerinden düzenlenir.

Çektirme ve gerdirme donanımı (HUBZUG / TRİFOR): nereye bakılır?

Muayene, yük yolunu baştan sona izler. Halat ya da zincir ilk duraktır: halatlı tiplerde tel kırıklığı sayımı üretici sınırına göre — üretici bir değer vermiyorsa ISO 4309 çerçevesinde — 6d ve 30d uzunluklarında yapılır; korozyon, ezilme ve kink (gaga) aranır. Zincirli tiplerde boy uzaması ölçülür: üretici değeri esastır, yuvarlak halkalı zincirde yüzde 5 sınırı (ISO 3056) yaygın referanstır. Halat ucu bağlantısı, sıkma pabuçları ve halat gözü ayrıca kontrol edilir — kopmaların önemli bölümü halatın kendisinden değil uç bağlantısından başlar.

Kanca ikinci duraktır: emniyet mandalının varlığı ve yayının çalışması, kanca gövdesinde çatlak-deformasyon ve ağız açılması kontrol edilir. Ağız açılmasında üretici sınırı esastır; üretici değer vermiyorsa ASME B30.10 çerçevesindeki yüzde 5 / 6 mm referansı kullanılır. Tek bir sabit sayıya bağlanmış "yüzde 10 dogması" kullanılmaz — sınır, ekipmanın kendi verisinden gelir.

Ailenin ayırt edici kalemi kilitleme mekanizmasıdır. TRİFOR tipinde halatı kavrayan çenelerin aşınmamış olması ve halatı kaçırmaması; HUBZUG tipinde fren/dişli sisteminde boşluk ve kaçırma olmaması aranır. Statik test tam bu noktayı sınar: test yükü askıda tutulurken gözlenen kayma (mm/dk cinsinden) rapora yazılır. Aşırı yük emniyeti (kesme pimi ya da kayma kavraması) mevcut ve müdahale görmemiş olmalıdır — kesme pimi yerine konmuş cıvata, sahanın klasik ve tehlikeli doğaçlamasıdır. Kumanda kolu, mandal mekanizması ve ileri/geri yön değiştirme tertibatı işlevsel olarak denenir; kapasite etiketi, kullanma talimatı ve yük tablosunun erişilebilirliği kontrol listesini kapatır.

Manipülatör: kritik deneme enerji kesintisidir

Manipülatör muayenesinin merkezinde tek soru vardır: hava, hidrolik basınç ya da elektrik kesildiğinde yük ne yapıyor? TS EN 14238+A1'in mantığı budur — tutucudaki parça, enerji kaynağı gittiğinde kontrollü biçimde tutulmalı, kontrolsüz düşme ve istem dışı hareket olmamalıdır. Bu yüzden raporda enerji kesme denemesinin sonucu ayrı bir test alanı olarak yer alır: beyan kapasitesindeki yükle sistem çalışırken besleme kesilir ve yükün tutulup tutulmadığı gözlenir. Basınç kaybına karşı emniyet valfi ya da çek valfin varlığı ve çalışması aynı zincirin donanım tarafıdır.

İkinci başlık denge (balans) ayarıdır: doğru ayarlanmış manipülatörde yük elle kolayca yönlendirilir ama bırakıldığında istem dışı yükselmez ya da çökmez. Taşıyıcı kol, mafsal ve kızaklarda çatlak-deformasyon ve boşluk aranır; tutucunun (vakum, mekanik çene, manyetik) yükü emniyetli kavradığı denenir. Hareket sınırlayıcıları (mekanik dayama, limit), acil durdurma tertibatı ve operatör kumandasının istem dışı harekete geçmemesi işlevsel testin parçalarıdır. Ezilme ve makaslama noktalarında koruma ya da yeterli mesafe; ayak, konsol veya ray sabitlemesinin sıkılığı; hortum, kablo ve rakorlarda kaçak-ezilme-aşınma kontrolü listeyi tamamlar. Statik yük testi uygulanacaksa katsayı üretici talimatına göredir — manipülatörde yük testinin yerini büyük ölçüde işlevsel deneme aldığı için, çektirmedeki 1,5 katsayısını buraya taşımak doğru değildir.

Kriko: tablosu olmayan ekipmanın dürüst raporu

Krikonun İEKY EK-III tablolarında satırı yoktur; bu bir eksik değil, yönetmeliğin kendi öngördüğü bir durumdur. md. 1.4 boşluğu kapatır: periyodik kontrol aralığı ve kriterleri, tablolarda belirtilmemiş veya standartlarla belirlenmemişse varsa imalatçının öngördüğü aralık ve kriterlerde yapılır; imalatçı da belirlememişse işyerinin risk değerlendirmesi sonuçlarına göre belirlenir. md. 1.7.1.1 gereği esas alınan metot ve dayanağı raporda açıkça yazılır. Bu, sayfayı okuyan mühendis için pratik bir kural üretir: krikonun kullanma talimatını isteyin — imalatçının atıf yaptığı bir standart ya da kontrol aralığı varsa raporun metodu odur; yoksa metot alanına "imalatçı verileri / risk değerlendirmesi (İEKY EK-III md. 1.4)" yazılır ve teyitsiz bir standart numarası uydurulmaz.

Muayenenin kendisi bellidir. Gövde, taban ve kaldırma kolunda çatlak-ezik-kalıcı deformasyon; hidrolik tiplerde silindir ve keçelerde kaçak; yüklü halde kendiliğinden inme (10 dakikada ölçülen mm cinsinden) ve indirme valfinin kademeli, kontrollü çalışması kontrol edilir. Mekanik (vidalı) krikoda vida/somun aşınması ve kendiliğinden gevşememe; arabalı krikoda tekerlek, kızak ve pimlerdeki boşluk; hidrolikte aşırı yük emniyet valfinin müdahale görmemiş olması aranır. Yük taşıma başlığının (eyer) merkezleme sağlaması ve kaymaması, kol-pompa mekanizmasının kaçırmasız çalışması ve yağ durumu listeyi tamamlar. Statik test elle işletilen ekipman kuralına göre kurulur: genel kural olarak beyan kapasitesinin 1,5 katı yük kaldırılır, askıda tutulur, kilit kaçırması ölçülür ve test sonrası kalıcı deformasyon aranır.

Krikonun raporunda bir cümle diğerlerinden değerlidir: "yük altında çalışılmaz, sehpa kullanılır." Kriko bir kaldırma aracıdır, tutma aracı değildir; kullanım talimatında bu uyarının bulunması kontrol maddelerinden biridir. Aynı ayrım ekipman seçiminde de geçerlidir: aracın altında çalışılacaksa doğru ekipman kriko değil, araç kaldırma liftidir — o da Tablo-2'de kendi satırıyla sayılır ve kendi raporunu ister.

Adım adım kontrol

1. Kimlik ve doküman: Ekipman türü, beyan edilen kapasite, halat/zincir çapı ve boyu (çektirmede), tahrik tipi ve çalışma basıncı (manipülatörde), kriko tipi ve azami kaldırma yüksekliği kaydedilir; kapasite etiketi, kullanma talimatı ve yük tablosunun erişilebilirliği doğrulanır.
2. Gözle muayene: Gövde, şase, mafsal ve taşıyıcı elemanlarda çatlak-ezik-deformasyon; halat/zincirde kırık, korozyon, uzama; kancada ağız açılması ve mandal; hortum-kablo-rakorlarda kaçak ve aşınma aranır.
3. İşlev denemeleri: Kumanda ve yön değiştirme tertibatı, hareket sınırlayıcıları, acil durdurma; manipülatörde denge ayarı ve tutucunun kavraması; krikoda indirme valfi kademesi yüksüz denenir.
4. Yük testi: Çektirme ve krikoda statik test genel kural olarak beyan kapasitesinin 1,5 katıyla kurulur (md. 2.2.1.1 — elle işletilen ekipman); yük askıda tutulur, kilit kaçırması ölçülür. Manipülatörde beyan kapasitesindeki yükle işlevsel test ve enerji kesme denemesi yapılır. Test sonrası kalıcı deformasyon kontrol edilir.
5. Raporlama: Her ekipmana kendi raporu düzenlenir: kontrol maddeleri işaretlenir, ölçülen değerler (kaçırma, inme, tel kırığı sayımı) yazılır, esas alınan standart ya da md. 1.4 dayanağı metot alanında belirtilir, sonuç-kanaat yazılır. Bu üç donanım için Bakanlıkça yayımlanmış periyodik kontrol kriter dokümanı bulunmadığından hafif/ağır kusur derecelendirmesi uygulanmaz (EK-III md. 1.9.1); bulgular uygun / uygun değil ekseninde değerlendirilir.

Sahada sık görülen kusurlar

• Kesme pimi yerine cıvata: çektirmenin aşırı yük emniyeti, kopan pimin yerine takılan sertliği bilinmeyen bir cıvatayla fiilen iptal edilir — en sık ve en tehlikeli doğaçlamadır.
• Kink almış halat: TRİFOR halatında bir kez oluşan gaga, kavrama çenelerinin tutuşunu bozar; halat o bölgede değiştirilmeden kullanılamaz.
• Emniyet mandalı kırık ya da bağlanmış kanca: mandalı telle geriye bağlanmış kanca, sapanın kancadan çıkmasına açık kapı bırakır.
• Zincir uzaması ölçülmeden "sağlam" denmesi: gözle fark edilmeyen boy uzaması ancak ölçümle yakalanır; üretici değeri, yoksa yuvarlak halkalı zincirde yüzde 5 referansı esastır.
• Manipülatörde çek valf iptali: "yavaş iniyor" diye devre dışı bırakılan basınç kaybı emniyeti, hava kesildiğinde yükün düşmesi demektir; enerji kesme denemesi bu müdahaleyi anında ortaya çıkarır.
• Balans ayarının yüke göre güncellenmemesi: farklı parçaya geçilen manipülatörde eski ayar, bırakılan yükün istem dışı yükselmesine ya da çökmesine yol açar.
• Kendiliğinden inen kriko: keçe kaçağı yüzünden yük altında yavaşça inen hidrolik kriko; 10 dakikalık askı ölçümü olmadan fark edilmez.
• Sehpasız çalışma alışkanlığı: krikonun tutma aracı gibi kullanılması; kullanım talimatındaki uyarının varlığı ve işletmenin sehpa bulundurması birlikte sorgulanır.
• Etiketi silinmiş ekipman: kapasitesi okunamayan çektirme ya da krikoda test yükü kurulamaz; etiketin okunaklı ve kalıcı olması ilk kontrol maddesidir.
• Envanter dışı kalmış donanım: dolapta duran, işten işe taşınan bu ekipmanlar ekipman listesine hiç girmedikleri için kontrol takviminden de düşerler — muayene planlanırken atölye dolapları da sayıma dahil edilmelidir.

Raporda hangi ölçümler yer alır?

• Çektirme: tel kırıklığı sayımı (6d / 30d), kanca ağız açılması (%), zincir boy uzaması (%), yük altında kilit kaçırması (mm/dk), uygulanan test yükü ve askıda tutma süresi, test sonrası kalıcı deformasyon.
• Manipülatör: enerji kesintisinde yük tutma gözlemi, denge ayarı, mafsal ve kızak boşluğu, işlevsel testte kullanılan yük, enerji kesme denemesi sonucu.
• Kriko: yüklü halde kendiliğinden inme (mm/10 dk), vida/somun aşınması (mekanik tipte), taban ve kaldırma başlığı deformasyonu, uygulanan test yükü ve askı süresi, kalıcı deformasyon.

Üç raporda da kullanılan ölçüm aletlerinin kimliği ve kalibrasyon bilgisi yazılır; test yükü olarak kullanılan ağırlığın bilinir olması, okunan değerlerin savunulabilirliğinin ön şartıdır. Aynı atölyede kontrol edilen caraskal ve çelik sapanlar kendi raporlarını ister — bu üç aile onların yerine örneklenemez.

Sıkça Sorulan Sorular