Taşınabilir Gaz Tüpleri Periyodik Muayenesi Nasıl Yapılır?

Taşınabilir gaz tüpü muayenesi nedir?

Taşınabilir gaz tüpü; basınç altında gaz taşıyan, doluma ve taşınmaya göre tasarlanmış silindirik basınçlı kaptır. Sabit bir hava tankından farkı, ömrü boyunca defalarca doldurulması, taşınması ve el değiştirmesidir — bu yüzden kimliği (seri numarası, imal tarihi, test basıncı, son muayene damgası) gövdesine damgalanır ve muayene geçmişi tüpün kendisinden okunur. Periyodik muayene; damga ve etiket bilgilerinin doğrulanması, dış ve iç yüzey muayenesi, valf ve boyun kontrolü ile — süresi gelmiş tüpte — hidrostatik basınç testinden oluşur. İşletme tarafındaki kontrol bununla tamamlanır: tüplerin taşınması, sabitlenmesi, dik konumda ve ayrık depolanması da raporun kalemleridir.

Asetilen tüpü bu kapsamın dışında, kendi rapor tipiyle değerlendirilir. Gövdesi boş bir hazne değildir; aseton içinde çözünmüş asetileni tutan gözenekli dolgu maddesiyle doludur. Su verilemediği için hidrostatik test uygulanmaz; muayenenin özü, aşağıda ayrıntısıyla anlatılan dara (tara) ağırlığı karşılaştırmasıdır. Sabit basınçlı kaplar — hava tankı ya da sabit LPG tankı gibi — apayrı rejimlere tabidir; bu sayfa yalnız taşınabilir tüpleri anlatır.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir?

İEKY EK-III md. 2.1.6 gereği basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolleri yetkili olan; makine mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, mekatronik mühendisleri, kimya mühendisleri, imalat mühendisleri, uçak mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur ve raporda EKİPNET kayıt numarası bulunur. Taşınabilir gaz tüpleri, akreditasyon zorunluluğu getirilen ekipmanlar listesinde (İEKY Ek Madde 2) yer almaz.

Muayene aralığı: damga esastır

Tüplerde tek bir "yıllık kontrol" süresi yoktur. Muayene aralığını gaz cinsi ve tüpün yapım tipi belirler ve bu aralık tüpün tabi olduğu standarttan okunur — korozif ve nemli gazlar için standartlar daha sık, kuru inert gazlar için daha seyrek muayene öngörür. Sahada esas alınan bilgi, tüpün omuz bölgesine vurulmuş son muayene damgasıdır: sonraki muayenenin zamanı, damga tarihi ile standardın o tüp için öngördüğü aralıktan hesaplanır. Aynı rampada duran iki tüpün muayene zamanı farklı olabilir; bu yüzden damga okuması tüp tüp yapılır ve rapora tüp bazında işlenir.

Standartta ve tabloda belirtilmeyen bir husus kaldığında EK-III md. 1.4 devreye girer: varsa imalatçının öngördüğü aralık ve kriterler, o da yoksa işyerinin risk değerlendirmesi esas alınır ve raporda dayanak olarak yazılır. Bu, belirsizliği örtmek için değil, raporun hangi ölçüte göre düzenlendiğinin denetimde savunulabilmesi için gereklidir. Emin olunmayan bir süre ya da sınır değer rapora yazılmaz; kaynağı (standart, imalatçı verisi, risk değerlendirmesi) gösterilir.

Adım adım muayene: sanayi gaz tüpü

1. Damga ve etiket okuması: İmal tarihi, seri numarası, su hacmi, test basıncı ve son muayene damgası tüpten okunur; gaz cinsi renk kodu ve etiketle doğrulanır. Damgası okunamayan ya da kimliği belirsiz tüp, muayene hedefi kurulamadığı için ayrı bir bulgudur.
2. Dış muayene: Gövdede çentik, ezik, kesik, oyuk ve aşırı korozyon aranır; yangın/ısı etkisi izleri ve boya kabarması ayrıca sorgulanır — ısıya maruz kalmış tüpün malzeme özellikleri güvenilmez hale gelir. Dip halkası ve taban bölgesi, zeminle temas eden ve korozyonun en hızlı ilerlediği yer olarak ayrıca incelenir.
3. Boyun ve valf: Boyun dişlerinde deformasyon ve aşınma, valfın çalışması ve sızdırmazlığı, valf koruma başlığının ya da kafesinin varlığı kontrol edilir. Koruma başlığı olmayan tüpte devrilme, valfın kırılmasıyla sonuçlanabilir — tüp o anda kontrolsüz bir tepki kuvvetiyle fırlar.
4. İç muayene: Süresi gelmiş tüpte valf sökülerek iç yüzey gözle ya da endoskopla incelenir; iç korozyon, nem izi ve yabancı madde aranır.
5. Hidrostatik test: Tüp, üzerine damgalanmış test basıncına su ile çıkarılır (aşağıdaki kutu); tutma süresince basınç düşümü ve kaçak gözlenir, ölçülüyorsa kalıcı genleşme oranı standardın sınır değeriyle karşılaştırılır.
6. Depolama ve kullanım kontrolü: Tüplerin dik konumda, devrilmeye karşı sabitlenmiş ve gaz gruplarına göre ayrık depolandığı, depolama alanının havalandırıldığı doğrulanır.
7. Raporlama: Her tüp EK-1 tablosuna kendi satırıyla işlenir; kontrol maddeleri işaretlenir, sonuç-kanaat yazılır.

Asetilen tüpü: muayenenin özü dara ağırlığıdır

Asetilen serbest halde basınç altında kararsız bir gazdır; bu yüzden tüpün içinde gözenekli dolgu maddesine emdirilmiş aseton içinde çözünmüş olarak taşınır. Bu yapı, muayene yöntemini belirler: gövdeye su verilemez, hidrostatik test uygulanmaz. TS EN ISO 10462'nin kurduğu düzen bunun yerine tartıya dayanır. Tüpün dara (tara) ağırlığı — dolgu maddesi, aseton ve valf dahil boş ağırlık — imalatta tüpün omzuna damgalanır. Periyodik muayenede tüp boşken tartılır ve ölçülen dara, etiketteki/damgadaki darayla karşılaştırılır: fark, dolgu maddesi ve aseton kaybını gösterir. Kayıp arttıkça tüpün içinde asetilenin çözünmeden kalacağı boşluklar oluşur; bu da tüpü kararsızlaştırır.

Dara karşılaştırmasına iki kontrol eşlik eder. Birincisi dolgu maddesinde çökme ve boşluk değerlendirmesidir: dolgunun tüp omzundan aşağı çökmesi, valf ağzından bakıldığında görülen boşluk ya da tüp sallandığında hissedilen hareket, dolgunun bütünlüğünü kaybettiğinin işaretidir. İkincisi aseton kaybı belirtileridir — dolum kayıtlarıyla tutarsız ağırlık seyri ve dara farkının açıklanamayan kısmı bu başlıkta değerlendirilir. Bunların dışında dış muayene, sanayi tüpündekiyle aynı gözle yapılır; tek fark, yangın ve ısı etkisi izlerinin asetilende çok daha ağır bir bulgu olmasıdır: ısıya maruz kalmış asetilen tüpü, içindeki ayrışma riski nedeniyle görünüşü sağlam olsa bile kullanımda tutulmaz, değerlendirmesi ayrıca yapılır.

Asetilene özgü son kalem devre tarafındadır: alev geri tepme emniyeti (flashback arrestor) varlığı ve üzerindeki tarih kontrol edilir. Regülatör ile hortum arasına takılan bu eleman, şalomadan geriye yürüyen alevin tüpe ulaşmasını keser; yokluğu, tüpün kendisi kusursuz olsa da raporda görünür bir eksikliktir. Depolamada asetilen tüpleri oksijen tüplerinden ayrık ve dik konumda tutulur — yatık taşınmış tüp, aseton dağılımı toparlanmadan kullanılmamalıdır.

Tek rapor, tüp bazlı kayıt: EK-1 düzeni

Bir kaynak atölyesinde ya da tesiste onlarca tüp bulunabilir. Doğru raporlama düzeni, her tüpe ayrı rapor yazmak değil; aynı tipteki tüpleri tek raporda toplayıp her tüpü rapora ekli EK-1 tablosunda kendi satırıyla kayda geçirmektir. Gaz tüpü raporunun EK-1 satırı konum/kullanım yeri, gaz cinsi, seri numarası, su hacmi, imal tarihi, son muayene damgası, test basıncı ile cidar/korozyon, valf/koruma kapağı ve genel değerlendirme kolonlarını taşır. Asetilen raporunun EK-1'i ise muayenenin özüne göre kurulur: etiket darası, ölçülen dara ve fark kolonları ile dolgu maddesi çökme/boşluk değerlendirmesi satıra işlenir.

Bu düzenin iki kazancı vardır. Birincisi izlenebilirlik: muayene aralığı tüp bazında değiştiği için "hangi tüpün süresi ne zaman doluyor" sorusunun cevabı, seri numarası ve damga tarihi satırda durduğu sürece her zaman rapordan okunur. İkincisi dürüstlük: tabloda her tüp kendi sonucunu taşır — 40 tüpün 38'i uygun, ikisi kullanımdan ayrılmış olabilir ve rapor bunu tek genel kanaatin arkasına gizlemeden gösterir. Gaz tüpleri ile asetilen tüpleri ayrı rapor tipleri olduğundan aynı tabloda birleştirilmez; aynı ziyarette iki rapor düzenlenir.

Sahada sık görülen kusurlar

• Süresi geçmiş muayene damgası: en yaygın bulgu — tüp yıllardır dolaşımda, damgadaki tarih çoktan geçmiş; tüp kullanımdan ayrılıp muayeneye sevk edilmelidir.
• Valf koruma başlığı/kafesi yok: özellikle taşıma sırasında; devrilmede valf kırılırsa tüp kontrolsüz bir tepki kuvvetiyle fırlar.
• Serbest duran, sabitlenmemiş tüpler: zincir ya da kelepçeyle bağlanmamış dik tüp, en küçük çarpmada devrilir.
• Renk kodu ve etiket uyumsuzluğu: boyası yenilenmiş, etiketi sökülmüş ya da gaz cinsi damgayla çelişen tüpte içerik doğrulanamaz.
• Isı ve yangın izi: boya kabarması, islenme, yerel renk değişimi; asetilen tüpünde bu iz tek başına tüpü kullanım dışına çıkarır.
• Dip ve taban korozyonu: ıslak zeminde bekleyen tüplerde dip halkası çevresinde oyuklanma.
• Asetilende dara farkının izlenmemesi: dolgu ve aseton kaybı tartıyla görülebilecekken hiç tartılmamış tüpler; etiket darası okunmadan yapılan muayene eksiktir.
• Alev geri tepme emniyetinin olmaması ya da tarihsiz olması (asetilen ve oksijen hattında).
• Karışık depolama: yanıcı gaz tüplerinin oksijen tüpleriyle aynı bölmede, havalandırmasız alanda depolanması.
• Boş-dolu ayrımının yapılmaması: boş tüplerin işaretlenmeden dolularla aynı rampada tutulması, hem karışıklık hem dolum hatası kaynağıdır.

Depolama ve kullanım güvenliği

Tüp muayenesi, tüpün kendisiyle bitmez; rapor, tüplerin işletmedeki halini de değerlendirir. Dik konum ve sabitleme ilk kuraldır: tüpler kullanımda da depoda da dik durur ve devrilmeye karşı zincir, kelepçe ya da rampa ile sabitlenir. Ayrık depolama ikinci kuraldır: yanıcı gazlar ile oksitleyici gazlar ayrı bölmelerde, aralarında mesafe ya da yangın dayanımlı ayırıcıyla tutulur; depolama alanı havalandırılır ve ateş kaynaklarından uzak tutulur. Taşımada tüp arabası kullanılması, tüplerin valf başlığı takılı taşınması ve yuvarlanarak sevk edilmemesi de bu başlığın kalemleridir. Bu maddeler her iki rapor tipinin kontrol listesinde yer alır; uygunsuzluk tüp sağlam olsa bile raporda görünür.

Kontrol başlıkları

• Gaz tüpü: Tüp damgaları (imal tarihi, seri no, test basıncı, son muayene) · Renk kodu ve etiketleme
• Dış yüzey (çentik, ezik, kesik, korozyon) · Yangın/ısı etkisi izleri
• Dip halkası ve taban · Boyun dişleri ve valf bağlantısı
• Valf çalışması ve sızdırmazlık · Valf koruma başlığı/kafes
• İç yüzey muayenesi · Hidrostatik test · Kalıcı genleşme oranı
• Taşıma, sabitleme, dik depolama · Havalandırma ve ayrık depolama
• Asetilen tüpü: Dara ölçümü ve etiketle karşılaştırma · Dolgu maddesi çökme/boşluk
• Aseton kaybı belirtileri · Yangın/ısı izleri (özel önem)
• Alev geri tepme emniyeti varlığı ve tarihi · Oksijenden ayrık depolama

Sıkça Sorulan Sorular