Basınçlı Boru Tesisatı Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Bu rapor hangi tesisatı kapsar?

Bu sayfanın konusu, işyerinde basınç altında akışkan taşıyan sabit boru hatlarıdır — başta kompresör dairesinden makinelere uzanan basınçlı hava dağıtım şebekesi olmak üzere; proses (kimyasal) hatları, buhar-kondens hatları, doğalgaz iç tesisatı ve basınçlı soğutma/su hatları da aynı raporun hat tipi seçenekleri arasındadır. Muayene, hattı bir bütün olarak ele alır: boru cidarı, kaynak dikişleri, flanş-cıvata-conta bağlantıları, vanalar, emniyet donanımı, askı ve destekler, genleşme parçaları ve hat işaretlemesi.

Yasal dayanak: Tablo-1 dipnot (2)

Basınçlı hava hattının EK-III tablolarında kendi başına bir satırı yoktur; dayanağı Tablo-1'in dipnotudur. Dipnot (2), tablonun kapsamını "seyyar veya sabit kompresör hava tankları ile basınçlı hava ihtiva eden her türlü kap ve bunların sabit donanımı" olarak tarif eder. Boru hattı, beslediği kabın sabit donanımıdır: kapla aynı test rejimine, aynı azami periyoda ve aynı yetkili unvan kümesine tabidir. Bu, hattın kontrolünü keyfi bir "iyi uygulama" olmaktan çıkarıp doğrudan yönetmelik kapsamına yerleştirir.

Periyot: hava hattında 1 yıl, diğer hatlarda md. 1.4 zinciri

Basınçlı hava hattında durum nettir: hat kabın sabit donanımı olduğu için basınçlı kap rejimi geçerlidir — azami periyot 1 yıl; standartlarda daha kısa süre öngörülmüşse o esas alınır. Diğer hat tiplerinde (proses, buhar-kondens, doğalgaz iç tesisatı, soğutma/su) EK-III tablolarında ayrı satır bulunmadığından md. 1.4 zinciri devreye girer: periyot ve kriterler varsa imalatçının öngördüğü aralık ve değerlerle, imalatçı belirlememişse işyerinin risk değerlendirmesi sonuçlarına göre belirlenir. Bu bir boşluk değil, yönetmeliğin kendi yazılı yöntemidir — tek şartı dürüstlüktür: seçilen periyodun ve kriterin dayanağı raporda açıkça yazılır (md. 1.7.1.1). Doğalgaz iç tesisatında ayrıca gaz dağıtım şirketinin iç tesisat şartları ve ilgili tesisat mevzuatı devrededir.

Kim yapabilir?

İEKY EK-III md. 2.1.6 gereği basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolleri yetkili olan; makine mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, mekatronik mühendisleri, kimya mühendisleri, imalat mühendisleri, uçak mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur ve raporda EKİPNET kayıt numarası bulunur. EK-III'te yer alan ekipmanların raporlarında İSG-KATİP sözleşmesi aranır (md. 7/6); sözleşme, kontrol gününden en az 1 gün önce İSG-KATİP üzerinden düzenlenir.

Adım adım kontrol

1. Kimlik ve doküman: Hat tipi (basınçlı hava / proses / buhar-kondens / doğalgaz / soğutma-su), taşınan akışkan, işletme basıncı ve azami çalışma basıncı, anma çapı (DN), hat uzunluğu ve boru malzemesi (çelik, paslanmaz, bakır, PE vb.) kaydedilir; tesisat projesi, izometrik çizim, önceki kontrol raporları ve varsa imalatçı/montajcı dokümanları incelenir.
2. Hat işaretlemesi: Akışkan cinsi, akış yönü ve basıncı gösteren etiket ve renk kodlamasının mevcut ve okunaklı olduğu doğrulanır — işaretlenmemiş bir hat, bakım sırasında yanlış hattın açılmasının en bilinen sebebidir.
3. Gözle muayene: Boru cidarında korozyon, çukurcuk, deformasyon ve çatlak; kaynak dikişlerinde çatlak, gözenek ve sızıntı belirtisi; flanş, cıvata ve conta bağlantılarında gevşeme ve kaçak izi aranır. Askı, mesnet ve kayar destekler ile genleşme kompansatörleri kontrol edilir.
4. Donanım: Vanaların tam açılıp kapandığı ve salmastraların sızdırmadığı; emniyet valfinin mevcut, mühürlü ve ayar basıncının hat basıncını aşmadığı; manometrelerin kalibreli ve okunaklı olduğu doğrulanır. Buhar hattında kondenstop ve drenaj işlevi, yanıcı akışkan taşıyan hatta elektrostatik topraklama sürekliliği ayrıca kontrol edilir.
5. Ölçüm: Şüpheli bölgelerde (dirsekler, dip noktalar, yoğuşma hattı, kaynak komşuluğu) UT (ultrasonik) et kalınlığı ölçülür ve en düşük değer rapora yazılır; kaçak aramasında köpük testi veya gaz dedektörü kullanılır.
6. Basınç testi: md. 2.1.1'in iki rejiminden o kontrolde hangisi geçerliyse uygulanır (aşağıdaki bölüm); uygulanan test basıncı, tutma süresi ve basınç düşümü kaydedilir.
7. Raporlama: Kontrol maddeleri işaretlenir, bulgular ve ölçüm değerleri yazılır, sonuç-kanaat oluşturulur ve rapor düzenlenir.

Hat üzerinde nereye bakılır?

Boru tesisatı, tek gövdeli bir kaptan farklı olarak yüzlerce bağlantı noktasından oluşur — ve arıza istatistiği neredeyse her zaman bağlantılardan başlar. Flanş-cıvata-conta üçlüsü ilk bakılan yerdir: gevşemiş cıvata, ezilmiş ya da yaşlanmış conta önce görünmez bir kaçak, sonra enerji kaybı, en sonunda bağlantının tamamen açılması olarak ilerler. Basınçlı hava tarafında kaçak sessiz bir maliyet kalemidir; yanıcı ya da kimyasal akışkan taşıyan hatta ise doğrudan güvenlik bulgusudur.

Boru cidarı ve kaynak dikişleri ikinci katmandır. Dış korozyon en çok yalıtım altında, kelepçe temas noktalarında ve zemine yakın geçişlerde gizlenir; iç korozyon ise basınçlı hava hattında yoğuşma suyunun biriktiği dip noktalarda ve ölü bacaklarda yoğunlaşır. Bu yüzden UT ölçüm noktaları düz borudan değil, dirseklerden, çap değişimlerinden ve dip bölgelerden seçilir. Kaynak dikişlerinde belgelenmemiş bir onarım izi görülürse bunun önemli bir bakım-onarım sayılıp sayılmayacağı sorgulanır; öyleyse genişletilmiş test rejimi gündeme gelir.

Askı, mesnet ve kompansatörler hattın taşıyıcı iskeletidir. Kopmuş ya da yerinden oynamış bir askı, yükü komşu bağlantılara bindirir; sıcak hatlarda genleşme kompansatörünün sıkışması, boruyu her ısınma-soğuma çevriminde yorar. Destek aralıkları ve tipleri proje/imalatçı verisiyle karşılaştırılır — emin olunmayan bir aralık değeri rapora sınır olarak yazılmaz, üretici verisi esas alınır. Hat geçişleri (duvar ve döşeme kovanları, yangın bariyerleri) ile acil kapama vanasının erişilebilir ve işaretli olması muayenenin kapanış kalemleridir.

Test ve ölçüm protokolü

Basınçlı hava hattı kapla aynı rejime tabi olduğu için test kurgusu da kabınkiyle aynıdır. İEKY EK-III md. 2.1.1 iki rejim tanımlar:

• Rutin test — azami yılda bir, her periyodik kontrolde: hat için ayrıca belirlenmiş bir işletme basıncı varsa o değerle, yoksa azami çalışma basıncıyla yapılır; bu testte çarpan uygulanmaz.
• Genişletilmiş test — azami üç yılda bir ya da her önemli bakım-onarım sonrasında: üretim standardındaki test basıncı değeriyle, standart bu değeri vermiyorsa azami basıncın 1,5 katıyla yapılır.

Her iki rejimde de test basıncına kademeli çıkılır, tutma süresi boyunca basınç düşümü ve sızıntı gözlenir; düşüm varsa kaynağı bulunmadan hat uygun değerlendirilmez. 1,5 katsayısının yıllık teste değil, genişletilmiş rejime ve azami basınca ait olduğu unutulmamalıdır — yıllık testte hedef, etiket/işletme basıncının kendisidir. Hattın boşaltılıp suyla doldurulması işletme şartları nedeniyle mümkün olmayabilir (uzun şebekeler, su kaldırmayan proses hatları); bu durumda standartta alternatif olarak belirtilen tahribatsız muayene yöntemleri, gerekçesi raporda yazılmak kaydıyla uygulanabilir (md. 2.1.3). Kaçak aramasında bağlantı noktalarına köpük testi, kapalı hacimlerde ve gaz hatlarında gaz dedektörü kullanılır; basınçlı hava şebekesinde tespit edilen kaçaklar hem güvenlik hem işletme maliyeti bulgusu olarak rapora girer.

Raporda hangi teknik bilgiler yazılır?

Kontrol maddelerinden önce hattın kimliği kayda geçer; bu alanlar hem test hedefinin kurulmasını hem bir sonraki kontrolde karşılaştırma yapılmasını sağlar:

• Hat tipi — basınçlı hava / proses / buhar-kondens / doğalgaz iç tesisatı / soğutma-su; uygulanacak rejimin (dipnot 2 mi, md. 1.4 mü) belirleyicisidir.
• Taşınan akışkan — hava, buhar, gaz, kimyasal vb.
• İşletme basıncı ve azami çalışma basıncı (bar) — rutin test hedefinin tabanı; işletme basıncı ayrıca belirlenmişse o esas alınır.
• Anma çapı (DN) ve hat uzunluğu (m) — muayene kapsamının tarifi.
• Boru malzemesi — çelik, paslanmaz, bakır, PE vb.; korozyon beklentisini ve muayene yöntemini etkiler.
• Ölçülen en düşük et kalınlığı (mm, UT) — ölçüm noktalarıyla birlikte; bir sonraki kontrolde incelme hızının izlenmesini sağlar.
• Kaçak tespiti — köpük / gaz dedektörü sonucu.
• Uygulanan test basıncı, tutma süresi ve basınç düşümü — o kontrolde fiilen uygulanan değerler.

Sahada sık görülen kusurlar

• İşaretlenmemiş hat: akışkan cinsi ve akış yönü belli olmayan borular — bakım sırasında yanlış hattın açılmasının başlıca sebebi.
• Bağlantı kaçakları: gevşemiş flanş cıvataları, yaşlanmış contalar, sızdıran salmastralar; basınçlı hava tarafında sürekli kompresör çalışması olarak kendini gösterir.
• Yalıtım altında gizlenen korozyon: dıştan sağlam görünen kaplamanın altında ilerleyen cidar incelmesi — UT ölçümü olmadan görülmez.
• Dip noktalarda yoğuşma birikimi: drenajı olmayan ya da kullanılmayan ölü bacaklarda iç korozyon.
• Emniyet valfinin ayarının bozulması veya mührünün açılması: hat basıncını aşan ayar değeri, korumayı fiilen devre dışı bırakır.
• Kopmuş ya da eksik askı-destek: yükün komşu bağlantılara binmesi; titreşimli hatlarda kaynak dikişlerini yorar.
• Sıkışmış genleşme kompansatörü: sıcak hatlarda her çevrimde boruyu zorlayan gizli gerilme kaynağı.
• Okunmayan ya da kalibresiz manometre: hat basıncının izlenememesi.
• Kovansız duvar/döşeme geçişleri: boruyu yapıya rijit bağlayan, yangın bariyeri bırakılmamış geçişler.
• Erişilemeyen acil kapama vanası: önüne malzeme istiflenmiş ya da yeri işaretlenmemiş vana.
• Belgesiz ekleme ve tadilatlar: projede olmayan, kaynak kalitesi bilinmeyen sonradan eklenmiş branşmanlar.

Kontrol başlıkları

Boru tesisatı raporunun kontrol listesi hat işaretlemesinden başlar, basınç taşıyan parçalarla devam eder, donanım ve geçişlerle kapanır. Her madde işaretlenir; işaretlenmeyen veya "uygulanamaz" bırakılan bir maddenin gerekçesi raporda görünür olmalıdır:

• Hat işaretlemesi (akışkan cinsi, akış yönü, basınç) mevcut ve okunaklı
• Boru cidarında korozyon, çukurcuk, deformasyon ve çatlak yok
• Kaynak dikişlerinde çatlak, gözenek ve sızıntı belirtisi yok
• Flanş, cıvata ve conta bağlantıları sıkı, sızdırmıyor
• Askı, mesnet ve kayar destekler yeterli aralıkta ve hasarsız
• Genleşme kompansatörü / esneme parçası işlevini yerine getiriyor
• Vanalar tam açılıp kapanıyor, salmastra sızdırmıyor
• Emniyet valfi mevcut, ayar basıncı hat basıncını aşmıyor, mühürlü
• Manometre ve basınç göstergeleri kalibreli ve okunaklı
• Yalıtım ve kaplama sağlam, ısıl köprü ve yoğuşma sorunu yok
• Kondenstop ve drenaj (buhar hattında) çalışıyor
• Elektrostatik topraklama ve süreklilik uygun (yanıcı akışkanda)
• Hat geçişleri, duvar/döşeme kovanları ve yangın bariyerleri uygun
• Acil kapama vanası erişilebilir ve işaretli

Hattın beslendiği kabın (hava tankının) kendi kontrolü ayrı bir rapordur — kompresör ve hava tankı periyodik kontrolü rehberinde anlatılır; buhar hattını besleyen kazan için buhar kazanı periyodik kontrolü rehberine bakılabilir. Aynı tesiste üç rapor birbirini tamamlar: kaynak (kazan/kompresör), depolama (tank) ve dağıtım (hat).

Sıkça Sorulan Sorular